Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Białymstoku

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 czerwca 2023 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Sławomir Bagiński

Sędziowie: Teresa Suchcicka

D. Z.

Protokolant: Anna Niemyjska-Bocian

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 czerwca 2023 r. w B.

sprawy z odwołania K. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

o nauczycielskie świadczenia kompensacyjne

na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

od wyroku Sądu Okręgowego w Ostrołęce III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 7 lutego 2023 r. sygn. akt III U 596/22

zmienia zaskarżony wyrok i oddala odwołanie.

Sygn. akt III AUa 152/23

UZASADNIENIE

K. C. wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w P. z 25.11.2022 r., odmawiającej mu prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

W odpowiedzi na odwołanie ZUS wniósł o jego oddalenie. W uzasadnieniu wskazał, że K. C. nie spełnia przesłanek do otrzymania świadczenia kompensacyjnego, bowiem po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy nadal wykonywał pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika Sklep (...). ZUS uznał, że tym samym jego ostatnim zatrudnieniem nie była placówka oświatowa i zatrudnienie na stanowisku nauczyciela.

Sąd Okręgowy w Ostrołęce w wyroku z 7 lutego 2023 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał K. C. prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego począwszy od 27 sierpnia 2022 r. (pkt 1) i stwierdził brak odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji (pkt. 2).

Sąd Okręgowy ustalił, że: K. C. urodził się (...) Był nauczycielem. W okresie od 1.09.1990 r. do 26.08.2022 r. był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku nauczyciela w Szkole Podstawowej w R.. Jego stosunek pracy uległ rozwiązaniu z 26.08.2022 r. na podstawie art. 23 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela. Na datę ustania zatrudnienia jego ogólny staż jego pracy wynosił 31 lat 11 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym okres pracy nauczycielskiej wynosił 25 lat 10 miesięcy i 18 dni. K. C. od kilku lat do chwili obecnej wykonuje czynności na podstawie umowy zlecenia, zawartej z płatnikiem - M. M. (1) prowadzący Sklep (...).

Sąd Okręgowy ustalił też, że 24.08.2022 r. K. C. złożył wniosek o przyznanie nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. Natomiast 29.08.2022 r. złożył świadectwo pracy, potwierdzające rozwiązanie stosunku pracy ze Szkołą Podstawową w R.. Po rozpoznaniu tego wniosku ZUS, zaskarżoną decyzją z 25.11.2022 r., odmówił mu prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego wskazując, że nie spełnia przesłanek do jego otrzymania, bowiem po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy nadal wykonywał pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika M. M. (1) prowadzącego Sklep (...). Tym samym jego ostatnim zatrudnieniem nie była placówka oświatowa i zatrudnienie na stanowisku nauczyciela. W dacie 26.08.2022 r. odwołujący spełniał warunki wymagane do uzyskania prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, dotyczące wieku, stażu pacy i rozwiązania stosunku pracy.

Sąd Okręgowy wskazał, że warunki konieczne do uzyskania świadczenia kompensacyjnego wymienione są w art. 4 ustawy z dnia 22.05.2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych.

W ocenie Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie spór sprowadzał się jedynie do tego, czy związanie umową w dacie rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy odbiera prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

W ocenie Sądu Okręgowego bezsporne było natomiast to, że odwołujący spełnia pozostałe warunki konieczne do przyznania świadczenia kompensacyjnego. Wymagany wiek 59 lat uzyskał w dniu 16.08.2022 r., a więc przed rozwiązaniem stosunku pracy ze szkołą, posiadał 31 lat 11 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym okres pracy nauczycielskiej 25 lat 10 miesięcy i 18 dni.

Tym samym istota sprawy sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii, czy w zakresie pojęcia zawartego w art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej „rozwiązali stosunek pracy” mieści się wyłącznie konieczność rozwiązania stosunku pracy łączącego nauczyciela z podmiotem wymienionym w art. 2 pkt 1 tej ustawy, czy też z każdym podmiotem, z którym równolegle nauczyciel pozostaje w stosunku pracy lub jest połączony umową cywilnoprawną.

W ocenie Sądu Okręgowego prawo do świadczenia kompensacyjnego, stosownie do treści art. 3 ustawy kompensacyjnej, przysługuje wyłącznie nauczycielom zatrudnionym w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt 1 tej ustawy. Oznacza to, że świadczenie przysługuje tylko tej osobie, która była nauczycielem zatrudnionym w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej, posiadała wymagany ustawą wiek oraz okres stażu pracy oraz rozwiązała stosunek pracy z jednostką, o której mowa w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej. Wobec powyższego istotne jest to, aby w dniu rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy ubezpieczony spełniał kumulatywnie pozostałe przesłanki wymienione w art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej. Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie, dotyczącym uprawnień nauczyciela do wcześniejszej emerytury z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, zaprezentował stanowisko, iż nauczyciel może mieć równolegle inną podstawę ubezpieczenia, co nie stanowi prawnej przeszkody do rozwiązania stosunku pracy nauczycielskiej i nabycia prawa do emerytury nauczycielskiej w razie spełnienia w dniu rozwiązania stosunku pracy pozostałych przesłanek. Innymi słowy ubezpieczony po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy mógł pozostawać w ubezpieczeniu z innej podstawy, równoległego lub nowego zatrudnienia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009r., I UK 298/08 oraz z dnia 16 czerwca 2009r., I UK 5/09). Istotne było wyłącznie to, aby wszystkie pozostałe warunki były spełnione w dacie rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy.

Sąd Okręgowy odwołał się także do wyroku Sądu Najwyższego z 24 marca 2009 r. (I UK 269/08). Według Sądu Najwyższego z przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej wynika, iż istotne jest, aby to nauczyciel rozwiązał stosunek pracy z podmiotem wymienionym w art. 2 pkt 1 tej ustawy i uzyskał w zamian za utratę zatrudnienia w zawodzie nauczyciela świadczenie kompensacyjne. Mając na względzie wykładnię celowościową art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej, nie wpływa na prawo do świadczenia kompensacyjnego pozostawanie przez nauczyciela w innym równoległym stosunku pracy, jeśli w dacie rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy spełnia on łącznie pozostałe przesłanki określone tym przepisem. W postanowieniu z 14 listopada 2019 r. (I UK 1/19) Sąd Najwyższy wskazał zaś, że na podstawie art. 2 pkt 1 i art. 4 ust. 1 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych nie można stwierdzić, że przesłanką tego świadczenia jest warunek niepozostawania w innym zatrudnieniu przez byłego nauczyciela, który spełnił już przesłanki uprawniające do świadczenia kompensacyjnego, czyli przed rozwiązaniem nauczycielskiego stosunku pracy warunek określonego wieku oraz stażu ogólnego i szczególnego (nauczycielskiego). W wyroku z dnia 08.09.2015 r. (I UK 468/14) Sąd Najwyższy stwierdził zaś, że jeżeli w dniu rozwiązania przez nauczyciela stosunku pracy z placówką, o której mowa w art. 2 pkt 1 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych, nauczyciel spełniał warunki stażu pracy i wieku wynikające z art. 4 ust. 1 pkt 1 i 2 tej ustawy, to dla nabycia prawa do świadczenia kompensacyjnego bez znaczenia jest pozostawanie przez tego nauczyciela równolegle w innym zatrudnieniu. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, iż zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych, prawo do świadczenia powstaje z dniem spełnienia warunków wymaganych do nabycia tego prawa, zaś przesłankami tymi jest osiągnięcie odpowiedniego wieku, odpowiedniego okresu składkowego i nieskładkowego oraz pracy nauczycielskiej a także rozwiązanie stosunku pracy. Zauważyć przy tym trzeba, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – prawo do świadczenia kompensacyjnego ma nawet nauczyciel pozostający w kilku stosunkach pracy. Zobligowany jest on jedynie rozwiązać stosunek pracy wyłącznie z jednostkami wymienionymi w art. 2 pkt 1 tej ustawy (tak wyrok SN z dnia 8 września 2015 r., I UK 468/14).

W ocenie Sądu Okręgowego w uzyskaniu prawa do świadczenia kompensacyjnego nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że odwołujący po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy miał nadal zawartą umowę zlecenia, o ile w dacie rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy spełniał wszelkie warunki, aby uzyskać prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. K. C. na datę rozwiązania stosunku pracy ze szkołą spełniał wymogi wieku, ogólnego i nauczycielskiego stażu pracy. Na datę rozwiązania stosunku pracy ze Szkołą Podstawową w R. (26.08.2022 r.) spełnił więc wszystkie warunki, wymagane do uzyskania prawa do świadczenia kompensacyjnego. Pozostawanie przez niego w stosunku zlecenia, zapoczątkowanego jeszcze w trakcie wykonywania pracy nauczycielskiej nie stoi na przeszkodzie przyznaniu mu prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego złożył organ rentowy. Wyrok zaskarżył w części dotyczącej pkt 1., zarzucając w tym zakresie skarżonemu orzeczeniu :

1.  naruszenie prawa materialnego tj. przepisu art. 4 ust.1 pkt 3, ust. 2 w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o świadczeniach kompensacyjnych (j.t.: Dz. U. z 2022 r., poz. 301 ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego, w świetle którego wnioskodawca nie spełnia przesłanek do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, bowiem w momencie złożenia wniosku wykonywał pracę o innym charakterze niż nauczycielska,

1.  istotne uchybienia procesowe, które miały wpływ na treść wyroku, w szczególności naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez niezachowanie wymogu wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego i pominięcie okoliczności dotyczącej niewykonania przez ubezpieczonego pracy nauczycielskiej faktycznie już od 5.12.2016 r. z uwagi na pobieranie zasiłku chorobowego a następnie pozostawanie od 5.01.2017 r. na urlopie bezpłatnym, jedynie formalnego utrzymywania stosunku pracy ze Szkołą Podstawową w R. do 26.08.2022 r., faktycznego wykonywania- od 5.01.2017 r. umowy zlecenia z płatnikiem składek Sklep (...) i jego nierozwiązania w dniu 26.08.2022 r., celu nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego jako świadczenia przejściowego dla nauczycieli pozbawionych pracy mających stosunkowo długi staż pracy., a w rezultacie wyprowadzenie nieprawidłowych wniosków w kwestii przysługiwania odwołującemu - prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego od dnia 27 sierpnia 2022 r.

Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o: zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie odwołania.

W odpowiedzi na apelację K. C., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania w obu instancjach.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Ustalenia faktyczne przedstawione przez sąd pierwszej instancji były bezsporne. Tym niemniej słuszny jest drugi zarzut apelacji, ponieważ ustalenia te należy uzupełnić.

W okresie od 18.06.1982 r. do 15.10.1986 r. K. C. był studentem Wyższego Seminarium Duchownego w P.. Brak jest potwierdzenia ukończenia seminarium (zaświadczenie z 26.06.2003 r. – akta ZUS dotyczące kapitału początkowego).

W okresie od 1 .09.1986 r. do czerwca 1987 r. K. C. był katechetą w parafii św. W. w N. (zaświadczenie z 27.06.2003 r. – akta dotyczące kapitału początkowego).

K. C. w okresie od 1.09.1990 r. do 4.01.2017 r. (przed uzyskaniem urlopu bezpłatnego) był zatrudniony na stanowisku nauczyciela (świadectwo pracy z załącznikiem wystawione 26.08.2022 r. przez Szkołę Podstawową w R. – akta ZUS) – obejmuje to okres 26 lat 4 miesięcy i 4 dni. W tym okresie łącznie przez okres 5 miesięcy i 20 dni otrzymywał wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy lub zasiłki chorobowe (karta przebiegu zatrudnienia – akta ZUS). Szczegółowe rozliczenie okresu od 1.09.1990 r. do 4.01.2017 r. prowadzi do wniosku, że - z wyłączeniem okresów niezdolności do pracy - K. C. ma 25 lat 10 miesięcy i 18 dni pracy nauczycielskiej.

W okresie od 5.01.2017 r. do K. C. podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy zlecenia wykonywanej na rzecz M. M. (2). Do 31.07.2022 r. obejmuje to okres 5 lat 6 miesięcy i 27 dni, w tym 1 rok 4 miesiące i 22 dni okresów nieskładkowych (karta przebiegu zatrudnienia - akta ZUS, bezsporne).

Bezsporne też jest, że K. C. faktycznie nie wykonywał pracy nauczycielskiej od 5.12.2016 r. ponieważ pobierał wynagrodzenia za okres choroby i zasiłek chorobowy, a następnie od 5.01.2017 r. korzystał z urlopu bezpłatnego (świadectwo pracy z załącznikiem wystawione 26.08.2022 r. przez Szkołę Podstawową w R. – akta ZUS). Od 5.01.2017 r. K. C. podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy zlecenia zawartej płatnikiem składek M. M. (1) prowadzącym sklep motoryzacyjny (karta przebiegu ubezpieczenia oraz zestawienie okresów ubezpieczenia - akta ZUS, niesporne twierdzenie organu rentowego – odpowiedź na odwołanie, k. 7).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych Dz.U.2022.301 t.j.) świadczenie przysługuje nauczycielom, którzy spełnili łącznie następujące warunki:

1) osiągnęli wiek, o którym mowa w ust. 3;

2) mają okres składkowy i nieskładkowy w rozumieniu ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynoszący 30 lat, w tym 20 lat wykonywania pracy w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt 1, w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć;

3) rozwiązali stosunek pracy.

Odnosząc się do treści cytowanego przepisu, przedstawić należy kilka wstępnych okoliczności.

Do okresów składkowych lub nieskładkowych nie można zaliczyć okresu nauki w seminarium. W tym kontekście rozważeniu podlega okres wskazany w art. 7 pkt 9. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2022.504 t.j. ze zm.), dalej zwana „ustawą emerytalną”. W myśl wskazanego przepisu okresem nieskładkowym jest między innymi okres nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, pod warunkiem ukończenia tej nauki, w wymiarze określonym w programie studiów. Brak jest dowodów na ukończenie nauki w wymiarze określonym w programie studiów.

Zgodnie z art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy emerytalnej za okresy składkowe uważa się również przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy, za które została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne zatrudnienia po ukończeniu 15 lat życia w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, jeżeli w tych okresach pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński lub opiekuńczy albo rentę chorobową. W konsekwencji do okresów składkowych i nieskładkowych nie można też zaliczyć pracy katechetycznej w okresie od 1.09.1986 r. do czerwca 1987 r. Po pierwsze, brak jest dowodów, że K. C. był w tym okresie zgłoszony do ubezpieczenia. Ponadto brak jest dowodów dotyczących tego na jakiej podstawie wykonywał tę pracę oraz w jakim wymiarze, w szczególności czy wykonywał ją na podstawie stosunku pracy i w wymiarze nie mniejszym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy.

Do pracy nauczycielskiej wlicza się tylko okresy wykonywania pracy, nie wlicza się okresów jej niewykonywania z powodu choroby tj. jest w okresach otrzymywania wynagrodzenia za czas choroby i zasiłków chorobowych. W tym zakresie należy w pełni podzielić argumentację Sądu Apelacyjnego w Katowicach przedstawioną w wyroku z 22 października 2013 r. w sprawie III AUa 45/13 (LEX nr 1396858).

Powyższe stwierdzenia oznaczają, że do 4.01.2017 r. K. C. miał 25 lat 10 miesięcy i 18 dni pracy nauczycielskiej oraz 26 lat 4 miesiące i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Ma to kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia, ponieważ oznacza, że K. C. nie spełnia przesłanek do nabycia świadczenia kompensacyjnego.

Przede wszystkim po 4.01.2017 r. nie był on nauczycielem w rozumieniu art. 2 pkt 1 i 4 ust. 1 o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych.

W myśl art. 174 § 1 i 2 k.p.: § 1. Na pisemny wniosek pracownika pracodawca może udzielić mu urlopu bezpłatnego. § 2. Okresu urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Okres urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie art. 174 k.p. stanowi przerwę w zatrudnieniu. W czasie urlopu bezpłatnego stosunek pracy nie ustaje, ale zgodnie z wolą stron zostaje czasowo zawieszony (por. wyrok NSA z 18 marca 1992 r., (...) SA 101/92, (...) 1994, nr 1, poz. 2 oraz wyrok SN z 9 maja 2008 r., II PK 318/2007, LexPolonica nr 2081595, OSNP 2009, nr 19-20, poz. 251). Istotą urlopu bezpłatnego, udzielonego na podstawie art. 174 k.p., jest zwolnienie pracownika z obowiązku wykonywania zatrudnienia i zwolnienie pracodawcy z obowiązku wypłacania wynagrodzenia (por. wyr. SA w Warszawie z 27.11.1996 r., III AUa 888/96, OSA 1997, Nr 2, poz. 9). Okresu urlopu bezpłatnego nie można uznać za "okres zatrudnienia" w rozumieniu przepisów prawa ubezpieczeń społecznych (wyr. SA w Katowicach z 21.11.1994 r., III AUr 600/94, OSA 1995, Nr 5, s. 48). Okres korzystania z urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie art. 174 k.p. jest okresem, w którym pracodawca nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, co powoduje, że nie jest on ani okresem składkowym, ani nieskładkowym.

Zwrócić należy uwagę, że w myśl art. 2 pkt 1 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych, nauczyciel to nauczyciel zatrudniony w szkole (lub w innych wymienionych w tym przepisie placówkach). W ocenie Sądu Apelacyjnego mając na względzie charakter urlopu bezpłatnego omówiony wyżej, za nauczyciela zatrudnionego w szkole w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach kompensacyjnych, nie można uznać osoby korzystającej z urlopu bezpłatnego.

Na podkreślenie zasługuje też okoliczność, że do czasu zaprzestania wykonywania zatrudnienia jako nauczyciel (4.01.2017 r.) odwołujący nie spełniał przesłanki wieku, ani też ogólnego stażu – 30 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Nie można zatem uznać, że jako nauczyciel nabył prawo do świadczenia kompensacyjnego. Po 4.01.2017 nie mógł nabyć tego prawa ponieważ, jego stosunek prawny ze szkołą był zawieszony - K. C. nie był nauczycielem.

Ocena spełnienia przesłanek wymienionych w poszczególnych punktach art. 4 ust.1 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych może następować po stwierdzeniu przesłanki podmiotowej, to znaczy ma dotyczyć nauczyciela. Nie można uznać, że po zawieszeniu zatrudnienia na stanowisku nauczyciela (w trakcie urlopu bezpłatnego udzielonego przez szkołę) można uzupełnić przesłankę stażu ogólnego. W innym przypadku oznaczałoby to w istocie uznanie, że nauczycielskie świadczenie kompensacyjne może nabyć osoba nie będąca nauczycielem.

W konsekwencji prawidłowy jest też zarzut naruszenia prawa materialnego.

Dla kwestii nabycia uprawnie nie miało natomiast znaczenia czy odwołujący rozwiązał stosunek prawny łączący go ze zleceniodawcą. W tym zakresie stanowisko sądu pierwszej instancji jest prawidłowe. Nie miało to jednak także znaczenia dla rozstrzygnięcia, z uwagi na wcześniej przestawione okoliczności.

W tym stanie rzeczy zaskarżony wyrok podlegał zmianie na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

Teresa Suchcicka S. D. E. Z.