Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Białymstoku

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 października 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Dorota Elżbieta Zarzecka

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 października 2025 r. w B.

sprawy z odwołania G. T.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O.

o ponowne ustalenie wysokości emerytury

na skutek apelacji G. T.

od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 maja 2025 r., sygn. akt IV U 53/25

I.  zmienia zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z 27 listopada 2024 r. w ten sposób, że ustala wysokość emerytury G. T. (tj. emerytury, o której mowa w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), przyjmując że podstawa obliczenia emerytury nie jest pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur przysługujących za okres przed 1 października 2017 r. w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne;

II.  oddala apelację w pozostałym zakresie;

Sygn. akt III AUa 419/25

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z 27 listopada 2024 r., odmówił G. T. prawa do ponownego ustalenia wysokości emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła G. T., wnosząc o ponowne ustalenie wysokości emerytury, bez stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, tj. bez potrącania kwot dotychczas pobranych emerytur.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie. Zakład powtórzył, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek wymienionych w treści art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a wyrok TK nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji wskazaną w art. 114 ustawy.

Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z 15 maja 2025 r. oddalił odwołanie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołująca G. T. urodziła się (...) Decyzją z 9 października 2007 r., ubezpieczonej zostało przyznane prawo do emerytury wcześniejszej od 1 września 2007 r., tj. od ustania zatrudnienia. Na skutek wniosku G. T. z 8 stycznia 2018 r. o przyznanie emerytury powszechnej, decyzją z 26 stycznia 2018 r. przyznano jej emeryturę powszechną od 1 stycznia 2018 r., tj. od miesiąca, w którym zgłosiła wniosek.

Organ rentowy przyznając emeryturę, na podstawie art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, obliczył wysokość świadczenia zgodnie z zasadami wskazanymi w art. 26 ustawy emerytalnej z zastosowaniem art. 25 ust. 1b ustawy. Podstawa obliczenia emerytury została pomniejszona o kwotę wcześniej pobranych emerytur. Emerytura ta zastała zawieszona jako świadczenie mniej korzystne od dotychczas pobieranego świadczenia.

Od 1 lutego 2024 r. ubezpieczona nabyła prawo do renty rodzinnej na stałe, na podstawie decyzji z 5 marca 2024 r.

14 listopada 2024 r. ubezpieczona złożyła wniosek o przeliczenie emerytury w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. wraz z wyrównaniem.

W odpowiedzi na ten wniosek, organ rentowy wydał decyzję 27 listopada 2024 r.

Sąd wskazał, że 4 czerwca 2024 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie o sygnaturze SK 140/20, dotyczącej obliczenia emerytury poprzez pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury z wieku powszechnego o kwotę pobranych wcześniej emerytur. Trybunał uznał, że przepis ustawy stanowiący podstawę do tego pomniejszenia, w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z przepisami Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny orzekał w sprawie skargi konstytucyjnej ubezpieczonego, dotyczącej obliczenia należnego świadczenia emerytalnego poprzez pomniejszenie emerytury z wieku powszechnego o kwotę pobranych wcześniej emerytur, tj. badał zgodność art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, w zakresie w jakim „dotyczy osób, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 32 ustawy" z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Sąd nadmienił, że art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zaczął obowiązywać od 1 stycznia 2013 r.

Sąd odwołał się do treści art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a następnie wskazał, iż w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych istnieje wynikająca z powyższej normy prawnej konstrukcja quasi wznowienia postępowania, stanowiąca niezależną od postępowania przewidzianego w art. 401 ¹ k.p.c. oraz art. 145a k.p.a. i 146 k.p.a. podstawę wzruszenia prawomocnej decyzji organu rentowego. W ocenie Sądu Okręgowego, nie można było stracić z pola widzenia, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., na który powołuje się skarżąca, nie został dotąd opublikowany w Dzienniku Ustaw RP, nie pozostaje zatem w obrocie prawnym i nie stanowi nowej okoliczności w sprawie. Dodatkowo na kwestię zasadności odwołania spojrzeć można przez pryzmat zasady określnej art. 8 ust. 2 Konstytucji, tj. zasady bezpośredniego jej stosowania przez sąd powszechny. Nie chodzi tu o derogację normy prawnej, gdyż art. 188 Konstytucji, który pozwala na wyeliminowanie z obrotu prawnego norm prawnych niekonstytucyjnych, zastrzega orzekanie w tych sprawach do wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. Bezpośrednie stosowanie Konstytucji prowadzić może jedynie do sytuacji, w której obok normy ustawowej zastosowana zostanie norma konstytucyjna jako dyrektywa interpretacyjna, sprzyjając tym samym wykładni ustawy w zgodzie z Konstytucją. W literaturze przedmiotowe rozwiązanie określa się mianem współstosowania interpretacyjnego jako jednej z form bezpośredniego stosowania Konstytucji.

Dlatego, Sąd uznał, iż nie jest możliwe usunięcie przez Sąd z obrotu prawnego zakwestionowanego przez odwołującą przepisu ustawy emerytalnej jako niekonstytucyjnego i uwzględnienie odwołania i na mocy art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c.. oddalił odwołanie.

G. T. wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego. Zaskarżając wyrok w całości zarzuciła mu naruszenie prawa materialnego, tj.:

1.  art. 114 ust. 1 pkt 1 i pkt 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w sprawie o sygn. akt SK 140/20 zachodzą przesłanki do uchylenia lub zmiany decyzji i ponownego ustalenia wysokości świadczenia;

2.  art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na niezastosowaniu wykładni prokonstytucyjnej w związku z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16 oraz z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20 i niewyłączenie stosowania tego przepisu przy ustalaniu wysokości emerytury odwołującej się po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego;

3.  art. 67 ust. 1 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji naruszenie konstytucyjnych praw człowieka i obywatela obejmujących ochronę zasady zaufania obywatela do organów państwa, zasadę ochrony praw nabytych i ochrony uzasadnionych prawnie oczekiwań, a także prawo do zabezpieczenia społecznego, którego elementem jest zasada obliczania wysokości świadczeń;

4.  art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez przyjęcie, że brak jest podstaw do przyznania i wypłacenia wyrównania za okres 3 lat poprzedzających miesiąc złożenia wniosku z 12 listopada 2024 r.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o zmianę wyroku w całości i uwzględnienie odwołania poprzez:

1.  nakazanie ZUS przeliczenia emerytury powszechnej w wysokości bez zmniejszenia o sumy kwot pobranych wcześniejszych emerytur nauczycielskich, tj. nakazanie ZUS ponownego ustalenia wysokości emerytury przyznanej decyzją z 20 września 2021 r., (...), poprzez ponowne obliczenie jej wysokości z pominięciem stosowania art. 25 ust. 1b ustawy, tj. bez pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych (tzw. emerytury nauczycielskiej) z uwzględnieniem waloryzacji kapitału początkowego, wypracowanych do 2021 r. składek z uwzględnieniem kolejnych zmian wysokości świadczenia (waloryzacji);

2.  przyznanie G. T. i nakazanie ZUS wypłacenia wyrównania emerytury powszechnej za okres 3 lat poprzedzających miesiąc złożenia wniosku z 12 listopada 2024 r., przy założeniu, że świadczenie ustalone decyzją wydaną z pominięciem stosowania niezgodnego z Konstytucją art. 25 ust. 1b ustawy byłoby wyższe niż pobrana tzw. emerytura nauczycielska i wyższe niż pobierana obecnie renta rodzinna;

3.  nakazanie ZUS podjęcia wypłaty emerytury (...), tj. ustalonej w wysokości z pominięciem stosowania art. 25 ust. 1b ustawy, od 1 lutego 2024 r. w sytuacji, gdy będzie ona wyższa niż obecnie pobierana renta rodzinna (...);

4.  ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji;

5.  zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów postępowania według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jako częściowo zasadna, skutkowała zmianą zaskarżonego wyroku i poprzedzającej ten wyrok decyzji organu rentowego w zakresie ponownego ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonej. Natomiast w zakresie wypłacenia wyrównania podlegała oddaleniu.

Wobec braku zgłoszenia przez strony konieczności przeprowadzenia rozprawy ani jakichkolwiek dowodów, których przeprowadzenie wymagałoby jej wyznaczenia, uznając, że sporne zagadnienie dotyczy oceny stanu prawnego, a nie faktycznego, Sąd Apelacyjny skierował sprawę na posiedzenie niejawne na podstawie art. 374 k.p.c.

Z prawidłowych ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że organ rentowy decyzją z 9 października 2007 r., na podstawie przepisów ustawy z 26 października 1982 r. Karta Nauczyciela oraz ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przyznał G. T. prawo do wcześniejszej emerytury, poczynając od 1 września 2007 r., tj. od ustania zatrudnienia. Następnie organ rentowy decyzją z 26 stycznia 2018 r. przyznał jej prawo do emerytury, na podstawie art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, począwszy od 1 stycznia 2018 r., tj. od miesiąca złożenia wniosku. Wysokość emerytury została obliczona z uwzględnieniem art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych a jej wypłata została zawieszona, jako że tak obliczona emerytura w wieku powszechnym była świadczeniem mniej korzystnym od emerytury wcześniejszej. Od 1 lutego 2024 r. ubezpieczona nabyła prawo do renty rodzinnej na stałe, na podstawie decyzji z 5 marca 2024 r.

14 listopada 2024 r. G. T. wystąpiła do organu rentowego z wnioskiem o przeliczenie emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. sygn. akt SK 140/20, na podstawie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz o wypłatę wyrównania za okres 3 lat poprzedzających miesiąc złożenia wniosku, na podstawie art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy.

Organ rentowy decyzją z 27 listopada 2024 r., odmówił jej ponownego ustalenia wysokości emerytury.

Przedmiotem postępowania sądowego toczącego się na skutek odwołania od decyzji organu rentowego może być tylko to co było przedmiotem zaskarżonej decyzji. W niniejszej sprawie oznacza to, że zakres postępowania wyznacza decyzja ZUS z 27 listopada 2024 r. odmawiająca ponownego przeliczenia świadczenia emerytalnego w związku z wyrokiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20, w którym stwierdzono, że art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

A zatem przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie jest kwestia możliwości przeliczenia emerytury powszechnej ubezpieczonej z pominięciem regulacji zawartej w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1251), tj. bez pomniejszania podstawy wymiaru emerytury powszechnej o sumę kwot wcześniej pobranych emerytur wcześniejszych, a nadto zasadności wyrównania emerytury powszechnej.

Art. 25 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia przez G. T. wniosku o wcześniejszą emeryturę, stanowił, że podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji składek zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego określonego w art. 173-175, z zastrzeżeniem art. 185.

Z dniem 1 stycznia 2013 r. do art. 25 ustawy wprowadzony został ust. 1b stanowiący, iż jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (...), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Ustawa zmieniająca ustawę o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadzająca ww. przepis została opublikowana w Dzienniku Ustaw z 6 czerwca 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 637).

Sąd Najwyższy w motywach wyroku z 12 września 2017 r., II UK 381/16 (LEX nr 2376896) zauważył, że skorzystanie z przywileju przejścia i pobrania wcześniejszych emerytur na podstawie przepisów szczególnych dotyczących emerytur dla niektórych ubezpieczonych, uzasadnia i proporcjonalnie usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury ustalonej na podstawie art. 24 ust. 1 i następnych ustawy emerytalnej o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur, przy zastosowaniu mechanizmu ustalania wysokości świadczeń emerytalnych w zależności od proporcjonalnego prognozowanego "średniego trwania życia" osoby uprawnionej, ponieważ osobom uprawnionym do takich samych rodzajowo świadczeń powinna przysługiwać emerytura ustalana według takich samych (równych) zasad obliczania jej wysokości bez względu na datę złożenia wniosku emerytalnego. Także w doktrynie podkreśla się, że brak odliczenia pobranych emerytur uprzywilejowywałby tę kategorię ubezpieczonych, nadużywając solidarności w relacjach między członkami wspólnoty ryzyka, w nieuzasadniony sposób uszczuplając przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz stanowi nadużycie solidarności w relacjach między członkami wspólnoty ryzyka, gdyż nałożono by na nią obowiązek sfinansowania wypłaty tej części emerytury w wieku powszechnym, która nie znajduje pokrycia we wcześniej wniesionym (zaewidencjonowanym), lecz wydanym (to jest pomniejszonym o kwoty pobranych emerytur) wkładzie ubezpieczonego stanowiącym zasadniczy element podstawy obliczenia emerytury (zob. glosę K. Antonowa do przywołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego III UZP 6/17, OSP 2019 Nr 1, poz. 5).

Niemniej, należy zaakcentować, że możliwość ingerencji ustawodawcy w prawa podmiotowe podlega ograniczeniom wynikającym z określonych standardów. Granicę dopuszczalności ingerencji ustawodawcy w prawa podmiotowe wyznacza wymaganie, aby wprowadzane modyfikacje nie były dla jednostki zaskakujące i nie miały charakteru arbitralnego (zob. między innymi wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 19 listopada 2008 r., Kp 2/08, OTK-A 2008 Nr 9, poz. 157, cz. III, pkt 5.2; z 8 grudnia 2011 r., P 31/10, OTK-A 2011 Nr 10, poz. 114, cz. III, pkt 5.3; z 28 lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 Nr 2, poz. 16, cz. III, pkt 4.1; z 13 czerwca 2013 r., K 17/11, OTK-A 2013 Nr 5, poz. 58, cz. III, pkt 7.1). Innymi słowy, konieczne jest, aby zastosowane zostały procedury umożliwiające zainteresowanym dostosowanie się do zaistniałej sytuacji i odpowiednie rozporządzenie swoimi prawami (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 września 1998, K 10/98, OTK 1998 Nr 5, poz. 64). W tym kontekście Trybunał wielokrotnie wypowiadał się na temat wymagań, jakie Konstytucja narzuca wprowadzaniu w życie nowych przepisów, w tym także intertemporalnych, w zakresie, w jakim zawierają one rozwiązania mniej korzystne dla ich adresatów. Zmiana obowiązującego prawa, która pociąga za sobą niekorzystne skutki dla sytuacji prawnej podmiotów, powinna być dokonywana zasadniczo z zastosowaniem techniki przepisów przejściowych, a co najmniej odpowiedniej vacatio legis. Sytuacja prawna osób dotkniętych nową regulacją powinna być poddana takim przepisom przejściowym, by mogły mieć one czas na dokończenie przedsięwzięć podjętych na podstawie wcześniejszej regulacji w przeświadczeniu, że będzie ona miała charakter stabilny. Zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa nakazuje ustawodawcy należyte zabezpieczenie "interesów w toku", a zwłaszcza należytą realizację uprawnień nabytych na podstawie poprzednich przepisów (tak między innymi: orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 2 marca 1993 r., K 9/92, OTK 1993, cz. I, poz. 6; z 15 lipca 1996 r., K 5/96, OTK 1996 Nr 4, poz. 30 oraz wyrok z 24 października 2000 r., SK 7/00, OTK 2000 Nr 7, poz. 256) - zob. uchwała SN z 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19, OSNP 2020, nr 6, poz. 57 i cytowane tam orzecznictwo).

Skutkiem wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20 jest prawo wznowienia postępowania z mocy art. 190 ust. 4 Konstytucji. Przepis ten otwiera drogę do sanacji sytuacji prawnych, w których zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy wywołało konsekwencje zakwestionowane przez Trybunał. Będzie zatem stosował się do tych osób, które przed 6 czerwca 2012 r. zdecydowały się skorzystać z tzw. wcześniejszej emerytury. Jednocześnie Trybunał podkreślił, że niniejszy wyrok wpłynie wyłącznie na sytuację osób, które nie nabyły prawa do emerytury wynikającej z osiągnięcia wieku emerytalnego przed 1 stycznia 2013 r. Tylko w ich wypadku doszło bowiem do niekonstytucyjnego zastosowania skarżonej normy prawnej, co było związane z ich nieświadomością co do skutku podjętej decyzji. W pozostałych wypadkach zaś uposażeni mieli świadomość zmian oraz możliwość uniknięcia ich konsekwencji, co zauważył Sąd Najwyższy w uchwale o sygn. akt III UZP 5/19, i co przekłada się na brak stosowalności niniejszego wyroku w stosunku do tych osób (zob. wyrok TK z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20, OTK-A 2024, nr 67).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, niezależnie od tego, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 140/20 nie został opublikowany i niezależnie od składu orzekającego, argumentacja przeprowadzona w uzasadnieniu tego wyroku, jak też w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r. w sprawie P 20/16, pozwala na przeprowadzenie prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS i zakresu stosowania art. 25 ust. 1b w stosunku do osób, które skorzystały z wcześniejszej emerytury przed 6 czerwca 2012 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wniosek ubezpieczonej (urodzonej (...)) z 14 listopada 2024 r. prawidłowo został potraktowany jako wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury.

Z orzeczeń w sprawach P 20/16 i SK 140/20 wynika, że ubezpieczeni, którzy zdecydowali się na korzystanie z wcześniejszej emerytury, w szczególności ci którzy złożyli wnioski przed 6 czerwca 2012 r. nie mieli - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego – możliwości oceny swojej sytuacji prawnej według reguł wynikających z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Nie mieli możliwości oceny skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie dano im możliwości przeprowadzenia rozumowania, z którego mogłoby wynikać, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Z takimi konsekwencjami mogły się liczyć osoby, które decydowały się na skorzystanie z prawa do wcześniejszej emerytury po ogłoszeniu ustawy nowelizującej. Dopiero od tego momentu osoby ubezpieczone mogły zapoznać się z nowymi regulacjami i podjąć świadomą decyzję, dysponując wiedzą co do jej ujemnych skutków w sferze wymiaru przyszłego świadczenia emerytalnego po osiągnięciu przewidzianego w ustawie wieku. Należy mieć przy tym na uwadze, że zgodnie z art. 116 ust. 2 ustawy emerytalnej, cofnięcie wniosku o przyznanie świadczenia jest dopuszczalne tylko do czasu uprawomocnienia się decyzji o jego przyznaniu. Nie było zatem możliwości, aby osoby, które zostały ,,zaskoczone" wprowadzanymi zmianami w trakcie pobierania świadczenia, podjęły skuteczną interwencję w celu ochrony swoich interesów. Zmiana ta nastąpiła w momencie, w którym ubezpieczona nie mogła już podjąć żadnych kroków zapobiegających wystąpieniu skutków, których nie mógł się spodziewać, korzystając z jednego ze świadczeń wymienionych w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Nie budzi przy tym wątpliwości, że mechanizm pozwalający na dalsze korzystanie z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę został wprowadzony przez ustawodawcę dla złagodzenia zmiany pomiędzy dwoma systemami emerytalnymi.

Uprawnione jest zatem w ramach zgłoszonego przez odwołującą się wniosku o przeliczenie emerytury, dokonanie prokonstytucyjnej wykładni przepisów emerytalnych według standardów konstytucyjnych. Nieuwzględnienie tych standardów daje podstawę do zastosowania uproszczonego wznowienia, przewidzianego w art. 114 ustawy emerytalnej, które w przypadku skutku na korzyść ubezpieczonego nie jest limitowane czasowo - art. 114 ust. 1f ustawy emerytalnej.

Sąd Apelacyjny podziela pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 29 października 2020 r. III UZP 4/20, iż w przypadku niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego działającego jako sąd ustanowiony zgodnie z ustawą, niezależny i niezawisły, podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz.53 ze zm.), gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego (art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzonego późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa (opubl. OSNP 2021/6/71).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, mechanizm przewidziany art. 114 ustawy emerytalnej ma doprowadzić do zgodności z prawem wysokości renty lub emerytury w sytuacji kiedy błąd popełni organ rentowy, błąd popełni ubezpieczony, a nawet w sytuacji kiedy nie popełniono błędu, a ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Ustalenie na podstawie orzeczenia Trybunału, że wydanie decyzji określającej sposób wyliczenia emerytury było nieprawidłowe jest nową okolicznością. Ten nieprawidłowy sposób istniał już w chwili wydawania poprzedniej decyzji, gdyż niekonstytucyjność takiej interpretacji istniała od początku, jedynie ujawnienie tej okoliczności nastąpiło dopiero na skutek wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny. Dopuszczalność stosowania tzw. "rozproszonej kontroli konstytucyjnej" przez sądy ma miejsce w sytuacjach oczywistych, tj. wówczas, gdy w przeszłości Trybunał Konstytucyjny orzekał już o normie analogicznej do normy, która ma być zastosowana w danej sprawie, albo w przypadku powtórzenia niekonstytucyjnej normy przez ustawodawcę (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 20 lipca 2021 r. (...), LEX nr 3232398, podobnie Sąd Najwyższy w wyrokach z 17 marca 2016 r., V CSK 377/15, z 20 lutego 2018 r., V CSK 230/17 i z 27 listopada 2019 r., II CSK 493/18).

Z podobną sytuacją jak wyżej opisaną mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. SK 140/20 jest bowiem już drugim wyrokiem, w którym orzeczona została niekonstytucyjność przepisu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Pierwszy wyrok, zapadł 6 marca 2019 r. w sprawie o sygn. akt P 20/16. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 oraz z 2019 r. poz. 39), w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w (...) r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zastosowanie tego mechanizmu w odniesieniu do ubezpieczonej, której dotyczyła sprawa tocząca się przed pytającym sądem, spowodowało ustalenie emerytury powszechnej w wysokości niższej niż pobierana przez nią wcześniejsza emerytura.

Podzielić należy stanowisko doktryny i „zauważyć, że wzruszalność decyzji rentowych polega przede wszystkim na niwelowaniu tzw. wad materialnoprawnych, czyli uchybień organu rentowego w zakresie rozstrzygania o faktach warunkujących nabycie prawa do emerytur i rent albo zaniedbań samych ubezpieczonych wywołanych nieporadnością w dokumentowaniu prawa do świadczeń lub niedostateczną znajomością warunków, od spełnienia których zależy przyznanie uprawnień ubezpieczeniowych. Wskazana powyżej specyfika tej instytucji - a także wzgląd na socjalne przeznaczenie emerytur (rent) i gospodarowanie środkami publicznymi - uzasadnia przyznanie stronom stosunkowo szerokich uprawnień zarówno w celu kwestionowania błędnie ukształtowanego prawa do świadczenia, jak i ponownego ubiegania się o poprzednio nieprzyznane prawo” (Kamil Antonów. Komentarz do art.114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. LEX). „Ujawnione okoliczności" to określone w przepisach prawa materialnego fakty warunkujące powstanie uprawnień ubezpieczeniowych (tj. przesłanki nabycia prawa do świadczeń) oraz uchybienia normom prawa materialnego lub/i procesowego wpływające na dokonanie ustaleń w sposób niezgodny z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanego” (R. B., W. prawomocnych decyzji rentowych, s. 132, W. K. 2007 r.).

Zatem, zdaniem Sądu Apelacyjnego, dokonując wykładni prokonstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS, należy przyjąć, że nie powinien on mieć zastosowania w sytuacji faktycznej ubezpieczonej. Ocena konstytucyjności prawa sprawowana przez sądy w ramach bezpośredniego stosowania Konstytucji RP służy nie tylko zapewnieniu zgodności orzeczeń z Konstytucją, a w konsekwencji zapewnieniu wydania orzeczenia słusznego, sprawiedliwego i realizującego konstytucyjną aksjologię i wartości, ale także przyspieszeniu postępowania. Kontrola rozproszona stwarza także możliwość interpretacji Konstytucji oraz ustaw z uwzględnieniem szerokiego spektrum wiedzy specjalistycznej sądów w poszczególnych działach prawa, a tym samym poszerza perspektywę rozumienia Konstytucji.

Wobec powyższych rozważań za niezasadne uznać należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w stosunku do odwołującej się nie było podstaw do wyeliminowania niekonstytucyjnych skutków art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Ubezpieczona, które zdecydowała się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miała - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze jej przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogła przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewała się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej.

Wskazać należy, że w Polsce do 31 grudnia 2012 r. obowiązywał zróżnicowany wiek emerytalny, w zależności od płci ubezpieczonego wynoszący 65 lat dla mężczyzn, 60 lat dla kobiet. Od 1 stycznia 2013 r. zgodnie z ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r. poz. 637), obowiązywał nowy, wydłużony wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn. Na podstawie tej ustawy następowało stopniowe podwyższanie i zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn do 67 lat. Obecnie ustawodawca ponownie powrócił do modelu obowiązującego do 31 grudnia 2012 r. Artykuł 24 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych został zmieniony przez art. 1 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 38). Tym samym od 1 października 2017 r. warunkiem uzyskania przez mężczyznę prawa do emerytury jest osiągnięcie wieku 65 lat, a przez kobietę wieku 60 lat. G. T. ukończyła powszechny wiek emerytalny 1 października 2017 r.

Uznać należało, że w przypadku wnioskodawczyni - która nabyła prawo do wcześniejszej emerytury w 2007 r., a zatem jeszcze przed dodaniem do ustawy emerytalnej przepisu art. 25 ust. 1b, natomiast prawo do emerytury powszechnej nabyła po 1 stycznia 2013 r., a zatem już po dodaniu do tej ustawy art. 25 ust. 1b - występują podstawy do odmowy zastosowania tego ostatniego przepisu jako niezgodnego z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Konsekwencją powyższego jest przyznanie skarżącej prawa do przeliczenia jej emerytury powszechnej z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, jednak tylko za okres do 1 października 2017 r. (czyli uzyskania wieku uprawniającego do nabycia emerytury powszechnej). Podkreślić należy, że prawo do emerytury powstaje z mocy prawa z dniem spełnienia wszystkich przesłanek wymaganych do jego nabycia, ale niezbędne jest także potwierdzenie tego prawa w celu uruchomienia wypłaty ustalonego świadczenia w określonej wysokości, które wymaga złożenia stosownego wniosku i jego rozpoznania w stanie prawnym adekwatnym dla jego oceny (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2017 r., III UZP 6/17, OSNP 2018 Nr 3, poz. 34). Czym innym jest zatem prawo do emerytury a czym innym jej wypłata. Analizując powyższe w kontekście rozważań dotyczących naruszenia art. 2 Konstytucji w zakresie sposobu obliczenia emerytury powszechnej G. T. uznać należy, że ochrona konstytucyjna nie może trwać po spełnieniu przez nią przesłanek nabycia prawa do emerytury powszechnej tj. po 1 października 2017 r. Od 1 października 2017 r. wnioskodawczyni dołączyła do grona wszystkich innych ubezpieczonych, którzy np. rozpoczęli pobieranie emerytury wcześniejszej po 1 stycznia 2013 r., a następnie wystąpili z wnioskiem o emeryturę powszechną, od której podstawy odliczono im pobrane wcześniej kwoty emerytur wcześniejszych, na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Podsumowując, skoro wnioskodawczyni nabyła abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym 1 października 2017 r. a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogła spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez nią wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z 6 maja 2021 r., (...) 52/21, Lex nr 3252696 oraz z 18 stycznia 2022 r., (...) 98/21, Lex nr 3352121). Ustawa zmieniająca ustawę o emeryturach i rentach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadzająca ww. przepis została opublikowana w Dzienniku Ustaw z 6 czerwca 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 637). Powyższa regulacja niewątpliwie doprowadziła do sytuacji, w której każda osoba, która złożyła wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w art. 25 ust. 1b ustawy przed dniem 6 czerwca 2012 r., a więc przed datą opublikowania ustawy nowelizującej nie tylko została zaskoczona pomniejszeniem świadczenia emerytalnego, a także nie miała możliwości - przewidzieć konsekwencji, jakie na mocy nowo wprowadzonych przepisów wiązały się ze skorzystaniem z prawa do wcześniejszego świadczenia co jest sprzeczne z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, czyli z zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez niego prawa do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Powyższej sytuacji nie zmienia fakt, że wyrok Trybunału nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw do dnia wydania orzeczenia w sprawie. Zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania.

Przedmiotem postępowania sądowego toczącego się na skutek odwołania od decyzji organu rentowego może być tylko to co było przedmiotem zaskarżonej decyzji. W rozpoznawanej sprawie zakres postępowania wyznaczała zaskarżona decyzja ZUS z 27 listopada 2024 r. Przedmiot jej rozstrzygnięcia dotyczył wyłącznie odmowy ponownego ustalenia wysokości emerytury, na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20.

W związku z tym, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił ponownego ustalenia wysokości emerytury i nie zajmował się kwestią przeliczenia i wyrównania emerytury, zobligowany będzie do wydania stosownej decyzji, mając na uwadze, że obowiązek organu rentowego ponownego ustalenia wysokości świadczenia jest wynikiem zaistnienia przesłanki z art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz, że przeliczenie winno nastąpić z uwzględnieniem regulacji zawartej w art. 133 ustawy.

Z tych względów, Sąd Apelacyjny, zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję ZUS, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. (pkt I sentencji wyroku). Natomiast w zakresie wyrównania emerytury uznał, że apelacja podlegała oddaleniu, na podstawie art. 385 k.p.c. (pkt II sentencji wyroku).