Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Białymstoku

UZASADNIENIE

Powodowie, A. G. (1) i A. G. (2), po zmodyfikowaniu powództwa, wnieśli o: stwierdzenie, że umowa kredytu z 21 sierpnia 2008 r., jaką zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Banku (...) S. A. w W., jest nieważna. Ewentualnie zażądali: zapłaty na ich rzecz solidarnie 213.580,40 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W razie nieuwzględnienia i tego żądania zawnioskowali o zasądzenie na ich rzecz solidarnie 104.915,17 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Wnieśli o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

Podnieśli m.in., że 21 sierpnia 2008 r., jako konsumenci, zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę kredytu indeksowanego do (...). Znajdowały się w niej klauzule, w wyniku których rozmiar świadczeń był wyznaczany przy użyciu przelicznika kursowego, który określał wyłącznie Bank. Było to sprzeczne z ustawą i zasadami współżycia społecznego. Sposób skonstruowania umowy uniemożliwiał nadto ustalenie wysokości świadczeń. W wyniku tego była nieważna. Powodowie w powództwie głównym domagali się ustalenia tej okoliczności. Ewentualnie zażądali zwrotu równowartości tego, co od 15 czerwca 2010 r. do 15 kwietnia 2020 r. nienależnie świadczyli w oparciu o bezskuteczną czynność prawną. Na wypadek uznania, że umowa jest ważna, lecz pozbawiona klauzul indeksacyjnych, wnieśli o zapłatę równowartości różnicy między tym co uiścili, a kwotą należną.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Podniósł zarzut przedawnienia, potrącenia i zatrzymania. Zawnioskował o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

W wyroku z 13 maja 2021 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo główne i ewentualne oraz zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego 10.817 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (wyrok, k. 185, uzasadnienie, k. 196 i nast.). Rozstrzygnięcie to zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne. W 2008 r. powodowie złożyli do (...) Banku S.A., poprzednika prawnego pozwanego, wniosek o kredyt. Nie negocjowali zapisów zawartych w zaoferowanym im wzorcu umowy. Zapewniono ich, że (...) jest najstabilniejszą walutą świata, a jego wartość może wzrosnąć maksymalnie o 20% do poziomu 2,5 zł. Nie przedstawiono im wykresów obrazujących przeszłe wahania kursowe, ani symulacji wpływu zmiany wartości waluty na wysokość rat kredytowych i saldo zadłużenia. Nie poinformowano też, że świadczenia umowne będą określane za pomocą kursu kupna i sprzedaży (...) z tabeli Banku. Powiedziano, że przeliczenia zostaną oparte o wskaźniki publikowane przez NBP. 21 sierpnia 2008 r. zawarli umowę kredytu. Skredytowana kwota wynosiła 300.000 zł. Była przeznaczona na sfinansowanie nabycia mieszkania. Kredytodawca miał wypłacić środki, a powodowie powinni je spłacać, w złotych wedle kursów odpowiednio kupna i sprzedaży (...) zawartych w tabeli obowiązującej w Banku. Nie określono zasad jej konstruowania. Zabezpieczeniem wierzytelności Banku była m.in. hipoteka na nieruchomości. Skredytowana kwota została wypłacona na rachunek bankowy dewelopera. Od września 2008 r. do wiosny 2013 r. raty kredytowe spłacane przez powodów były niższe lub porównywalne z tymi, które płaciliby, gdyby zawarli zobowiązanie w złotych. Po tym czasie ich świadczenia były wyższe. W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy zważył, że w umowie zawarto normy, które pozwalały Bankowi dowolnie kreować rozmiar kursów indeksacyjnych, a tym samym wpływać na rozmiar kredytu i rat kapitałowo – odsetkowych. Świadczyło to o nierzetelności kredytodawcy i kreowało nierównowagę kontraktową. W wyniku tego klauzule przeliczeniowe były sprzeczne z dobrymi obyczajami (art. 358 ¹ § 1 k.c.). Banki nie ustalały jednak wskaźników kursowych dowolnie. Czyniły to w powiązaniu z kursami publikowanymi przez NBP. Co więcej: powodowie zawarli umowę, bo była dla nich najbardziej korzystna; wykonywali ją przez około dziesięć lat; a z powództwem wystąpili, bo od 2013 r. muszą płacić wyższe raty kredytowe, niż gdyby zaciągnęli zobowiązanie w złotych. Nie świadczyło to o rażącym naruszeniu ich interesów. Przesłanki tej nie aktualizuje sama nierównowaga praw i obowiązków. Niekorzystny dla powodów wzrost świadczeń umownych nie był wynikiem zachowania pozwanego, lecz aprecjacji kursu (...). Umowa w chwili zawarcia nie pogarszała położenia prawnego konsumentów w stosunku do sytuacji, w której nie zastrzeżono by spornych klauzul. Nie spełniły się zatem przesłanki abuzywności postanowień indeksacyjnych. Z tych względów umowa była ważna, a żądania o ustalenie i zapłatę niezasadne.

Apelację złożyli powodowie. Zaskarżyli wyrok w całości.

W wyroku z 14 lipca 2022 r. Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej (wyrok, k. 282; uzasadnienie, k. 284 i nast.). Uzasadnił, że uwzględnił pierwszoinstancyjne ustalenia faktyczne dotyczące treści umowy kredytu. Uznał, że postanowienia przeliczeniowe były niedozwolone, bo: powodowie zawarli umowę jako konsumenci; klauzule kursowe nie zostały indywidualnie uzgodnione; chociaż dotyczyły głównych świadczeń stron, to były nietransparentne; dawały kredytodawcy możliwość dowolnego określania kursów, a tym samym w momencie zawarcia czynności prawnej były sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały interesy inicjatorów postępowania. Sąd Okręgowy nie przystąpił do zbadania skutków tej abuzywności. Z tych względów nie rozpoznał istoty sprawy (art. 386 § 6 k.p.c.).

W wyroku z 18 kwietnia 2023 r., który zapadł po ponownym rozpoznaniu żądania powodów, Sąd Okręgowy oddalił powództwo (pkt I) i zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego 10.817 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II). Uzasadnił, że był związany oceną prawną dotyczącą abuzywności klauzul przeliczeniowych i stąd żądanie główne o ustalenie nieważności i ewentualne o zapłatę powinno być co do zasady uwzględnione – w tym ostatnim przypadku przy zastosowaniu prawa zatrzymania. Tym niemniej uwzględnienie roszczeń byłoby sprzeczne z normą zawartą w art. 5 k.c. Żądania powodów stanowiły nadużycie prawa, gdyż: przyjęli na siebie ryzyko zmiany kursu; motywowało ich wyraźnie niższe oprocentowanie; dążyli do uniknięcia konsekwencji wzrostu kursu (...); nie umawiali się na kredyt darmowy; zaś realna wartość kapitału, który został im skredytowany, stanowi obecnie połowę otrzymanego kilkanaście lat temu świadczenia. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 i § 3 k.p.c.

Powodowie wnieśli apelację. Zaskarżyli wyrok w całości. Zarzucili naruszenie:

1.  art. 227 k.p.c. i art 233 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie, że Bank nie pouczył ich o skali ryzyka umownego;

2.  art. 58 § 1 i § 2 k.c. i art 69 ust. 1 u.p.b. poprzez:

1)  pominięcie, że umowa uniemożliwiała określenie rozmiaru rat kredytowych i w rezultacie była nieważna;

2)  uznanie, że umowa zawierała konieczne elementy unormowane w art. 69 u.p.b.;

3)  uznanie, że umowa nie jest sprzeczna z naturą stosunku zobowiązaniowego, podczas gdy wprowadza waloryzację kredytu kursem (...), który jest arbitralnie określany przez Bank;

4)  uznanie, że dodatkowe wynagrodzenie Banku związane z przeliczeniami walutowymi mieści się w definicji umowy kredytu;

5)  uznanie, że zostali prawidłowo poinformowani o ryzyku kursowym;

3.  art. 58 § 1 k.c., art. 69 ust. 1 i ust. 2 u.p.b., art. 385 ¹ § 1 i § 2 k.c. oraz art. 65 k.c. poprzez uznanie, że po wyeliminowaniu postanowień abuzywnych umowa zachowuje elementy przedmiotowo istotne, podczas gdy bezskuteczność dotknęła klauzule normujące główne świadczenia dotyczące wypłaty oraz spłaty kredytu, co skutkuje nieważnością czynności prawnej;

4.  art. 385 ¹ k.c., art. 385 ² k.c., art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez pominięcie, że zdarzenia powstałe po zawarciu umowy nie mają znaczenia przy ocenie jej ważności;

5.  art. 5 k.c. poprzez uznanie, że żądania ustalenia nieważności umowy oraz zwrotu nienależnych świadczeń stanowią nadużycie prawa, podczas gdy ochrona z art. 5 k.c. nie przysługuje podmiotowi, który sam nadużył swych uprawnień podmiotowych względem konsumentów;

6.  art. 410 k.c. i art. 405 k.c. poprzez pominięcie, że umowa jest nieważna, a powodom przysługiwało roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia.

Z uwagi na powyższe wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości. Zawnioskowali o zasądzenie kosztów postępowania w I i II instancji według norm przepisanych.

Pozwany wniósł o oddalenie apelacji. Zawnioskował o zasądzenie kosztów postępowania w II instancji według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje.

Apelacja była zasadna.

Przy orzekaniu w niniejszym postępowaniu Sąd Apelacyjny bazował m.in. na ustaleniach, na których opierał się przy rozpoznaniu poprzedniej apelacji. Są one aktualne i nie zostały zakwestionowane przez skarżących lub zmienione po przeprowadzeniu postępowania dowodowego w ponownie rozpoznanej sprawie. Z tych względów nie było potrzeby ich powielania.

Przy analizie materialnej podstawy zaskarżonego orzeczenia Sąd Apelacyjny był związany oceną prawną, którą wyraził w uzasadnieniu rozstrzygnięcia uchylającego pierwszy wyrok pierwszoinstancyjny (art. 386 § 6 k.p.c.). Stąd nie było potrzeby ponownego przywoływania argumentacji na uzasadnienie tezy, wedle której klauzule przeliczeniowe (kursowe) zawarte w umowie kredytu były niedozwolone.

A., o czym nie wspomniano w uzasadnieniach poprzednio wydanych wyroków, objęte były także postanowienia normujące samą zasadę indeksacji (klauzule ryzyka walutowego).

Jak wskazano w uzasadnieniu pierwszego wyroku Sądu Apelacyjnego, nie były one, podobnie jak pozostałe elementy mechanizmu indeksacyjnego, indywidulnie uzgodnione przez strony umowy kredytu (s. 6 i 7 uzasadnienia, k. 286 v i 287).

Nie spełniały też wymogu jednoznaczności. Do zachowania transparentności niezbędne byłoby m.in. realne poinformowanie kredytobiorców o tym, że przez cały okres trwania więzi obligacyjnej ponoszą ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty, w jakiej otrzymują wynagrodzenie (patrz: wyrok (...) z 21 września 2023 r., C 139/22, pkt 62; wyrok (...) z 20 września 2018 r., C 51/17, pkt 74, 75). Kredytodawca nie zrealizował tych obowiązków. Nie miało znaczenia, że na jego pracownikach spoczywały opisane w odpowiedzi na pozew obowiązki informacyjne, a powodowie podpisali umowę zawierającą sformułowania, wedle których zostali powiadomieni o niebezpieczeństwach związanych ze zmianą kursu (...) i rozumieją wynikające z tego skutki (§ 9 ust. 2 zd. 4 oraz § 11 ust. 4 i ust. 5 umowy). Jak wynika z zasadnego poglądu głoszonego w orzecznictwie, powyższe powinności spoczywające na podwładnych Banku – których istnienie miał potwierdzić m.in. dowód z zeznań świadka J. L. – a także oświadczenia złożone przez konsumentów, nie były wystarczające. Pozwany, wbrew spoczywającemu na nim ciężarowi dowodowemu, nie wykazał i nie zaoferował materiału a nawet twierdzeń, z których wynikałoby, że przedstawiciele jego poprzednika prawnego uświadomili kredytobiorców wyraźnie i z należytą powagą oraz w oparciu o przedstawione im, adekwatne do ich sytuacji, projekcje, że: deprecjacja waluty krajowej jest trudna do oszacowania w perspektywie długookresowej; nie można wykluczyć gwałtownego i drastycznego wzrostu kursu (...) (nawet o kilkadziesiąt procent); co mogłoby, przy uwzględnieniu ich konkretnej sytuacji, pociągać bardzo uciążliwe konsekwencje, włącznie z niemożnością spłaty zobowiązań kredytowych i utratą, obciążonej hipoteką, skredytowanej nieruchomości (co do ciężaru dowodu, patrz: wyrok (...) z 10 czerwca 2021 r., C 776/19, pkt 84, 85, 89; co do zakresu obowiązku informacyjnego, patrz: wyrok SN z 13 maja 2022 r., (...) 464/22; wyrok (...) z 20 września 2017 r., C 186/16, pkt 49, 59).

Klauzule ryzyka walutowego spełniały też pozostałe przesłanki abuzywności. Jest faktem powszechnie znanym (art. 228 § 1 k.p.c.), że w momencie zawarcia umowy Bank zdawał sobie sprawę z istnienia i rozmiarów potencjalnego ryzyka kursowego, nadto dysponował znacznymi środkami, które mógł przeznaczyć na antycypowanie niekorzystnych skutków znacznego wzrostu kursu waluty w trakcie trwania zobowiązania. Kontrastowało to z sytuacją kredytobiorców. W momencie zawarcia stosunku kredytowego nie istniał mechanizm umowny, który kreowałby górny pułap ponoszonego przez nich ryzyka walutowego. Niebezpieczeństwo zmiany kursu było w ich przypadku nieproporcjonalne do rozmiaru kredytu, jaki uzyskali, gdyż nie można było wykluczyć sytuacji, w której: wartość kapitału w walucie spłaty byłaby znacznie wyższa niż pierwotnie skredytowana kwota w złotych; zaś raty kredytowe pokrywałyby niemal wyłącznie odsetki od kapitału, co nie byłoby rekompensowane różnicą między stopą oprocentowania waluty obcej i krajowej. Nie mieli narzędzi, które uchroniłyby przed tym niebezpieczeństwem, bo przewalutowanie mogłoby nastąpić tylko w oparciu o abuzywną, jak już wskazano, klauzulę przeliczeniową (§ 16 ust. 1 Regulaminu), a zasady wcześniejszej spłaty zadłużenia, poza prowizją należną za tę czynność, w ogóle nie zostały opisane w umowie i zależały od swobodnej decyzji Banku (§ 9 ust. 5 umowy oraz § 8 ust. 1 i ust. 2 Regulaminu). Zestawienie powyższego rozkładu ryzyk po stronie kredytodawcy i kredytobiorców prowadzi do wniosku, że istniała między nimi istotna nierównowaga ze szkodą dla tych ostatnich. Konsumenci, jak już wskazano, nie zostali o tym należycie poinformowani i nie można od nich racjonalnie oczekiwać, że w przypadku zachowania wymogu przejrzystości przyjęliby takie warunki w drodze indywidualnych negocjacji. Na skutek tego klauzule indeksacyjne (ryzyka walutowego) – które, podobnie jak pozostała część umowy, zostały im narzucone przez Bank – nie odpowiadały wymogowi dobrej wiary i kreowały znaczącą dysproporcję, były sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały interes strony (art. 3 i art. 5 Dyrektywy 93/13, art. 385 ¹ § 1 k.c.; patrz: wyrok (...) z 10 czerwca 2021 r., C 776/19, pkt 99 – 102; wyrok SN z 13 maja 2022 r., (...) 464/22).

Tym samym wszystkie normy umowne kreujące mechanizm indeksacji, z uwagi na to że były niedozwolone, nie wiązały stron (art. 385 ¹ § 2 k.c.).

Ukształtowana na skutek abuzywności czynność prawna, jak wynika z orzecznictwa (...) i SN, nie podlegała sanowaniu w tym w oparciu o: art. 65 k.c. (patrz wyrok (...) z 18 listopada 2021 r., C 212/20, pkt 79); art. 56 k.c. i art. 354 k.c. (patrz: wyroki (...): z 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 62; i z 16 marca 2023 r., C 6/22, pkt 64); ani przepis dyspozytywny, bądź normę wywiedzioną w drodze analogii (patrz: uchwała składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22; postanowienie SN z 6 lipca 2022 r., I CSK 3445/22; postanowienie SN z 23 czerwca 2022 r., I CSK 2815/22; postanowienie SN z 31 maja 2022 r., I CSK 2307/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., (...) 459/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., (...) 975/22; postanowienie SN z 29 grudnia 2021 r., I CSK 336/21; wyrok SN z 28 września 2021 r., I (...) 74/21).

Nie było też co prawda wykluczone, że w miejsce klauzul abuzywnych mogły wejść normy, nawet nieobowiązujące w chwili zawarcia spornego stosunku prawnego. Byłoby to jednak zmianą umowy i w związku z tym wymagałoby aprobaty obu stron (patrz: wyrok (...) z: 20 stycznia 2021 r., C 269/19, pkt 41; 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 48). W niniejszej sprawie brak było takiego konsensusu.

W wyniku wyeliminowania niedozwolonych i bezskutecznych postanowień doszło do upadku mechanizmu kreującego ryzyko walutowe. Zabrakło więc elementu, który statuował główne świadczenia stron. Jak podkreśla się w orzecznictwie, już na skutek tej okoliczności umowa nie była możliwa do utrzymania (patrz: postanowienie SN z 7 grudnia 2022 r., I CSK 3271/22; postanowienie SN z 7 grudnia 2022 r., I CSK 3346/22; postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3200/22; postanowienie SN z 15 listopada 2022 r., I CSK 2909/22). Gdyby przyjąć tezę przeciwną i uznać, że wyłącznie postanowienia indeksacyjne stały się bezskuteczne, to doszłoby w istocie do przekształcenia charakteru spornej umowy indeksowanej – w której kwota kredytu jest podawana w pieniądzu krajowym i w nim jest wypłacona, ale zostaje przeliczona na walutę obcą, po czym spłata powinna co do zasady nastąpić w złotych – w zobowiązanie nieindeksowane, a więc w inny podtyp stosunku kredytowego (co do cech umowy kredytu indeksowanego, patrz: wyrok SN z 9 października 2020 r., III CSK 99/18; wyrok SN z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; wyrok SN z 10 maja 2022 r., (...) 694/22). W takiej sytuacji świadczenia umowne nie byłyby przeliczane po kursie (...), choć w dalszym ciągu podlegałyby oprocentowaniu bazującym na LIBOR, a więc na stopie referencyjnej, która charakteryzuje zobowiązania odnoszące się do waluty obcej i zawierające element ryzyka kursowego. Byłoby to równoznaczne z uzupełnieniem czynności prawnej o treść nieuzgodnioną przez strony, co w świetle wykładni (...) jest niedopuszczalne (patrz, wyrok (...) z: 29 kwietnia 2021 r., C 19/20, pkt 80; 7 sierpnia 2018 r., C 96/16 i C 94/17, pkt 76). Oznaczałoby nadto tak daleko idącą modyfikację, że nie dałoby się utrzymać treści pierwotnych praw i obowiązków i umowę kredytu należałoby uznać za stosunek o odmiennej istocie i charakterze (patrz np.: wyrok SN z 26 stycznia 2023 r., (...) 722/22; postanowienie SN z 20 grudnia 2022 r., I CSK 4600/22; postanowienie SN z 6 lipca 2022 r., I CSK 3445/22). Także to wykreowało podstawy do uznania, że nie da się jej pozostawić w mocy (podobnie, patrz: postanowienie SN z 23 maja 2024 r., I CSK 415/24; postanowienie SN z 6 lipca 2022 r., I CSK 3445/22; postanowienie SN z 23 czerwca 2022 r., I CSK 2815/22; wyrok SN z 26 maja 2022 r., (...) 650/22; wyrok SN z 10 maja 2022 r., (...) 382/22; wyrok SN z 10 maja 2022 r., (...) 694/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., (...) 975/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., (...) 415/22 – pkt 11 uzasadnienia). Stanowisko to znalazło potwierdzenie w uchwale składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22). Podobna konkluzja wynikała z analizy orzecznictwa (...). Wprawdzie kładzie się w nim nacisk na to, by dążyć do utrzymania stosunku prawnego dotkniętego abuzywnością, ale jednocześnie podkreśla się, że granicą tej zasady jest stan, w którym, jak w niniejszej sprawie, dalsze obowiązywanie kontraktu nie jest prawnie możliwe zgodnie z normami wewnętrznymi państwa członkowskiego (patrz: np. wyrok (...) z 14 marca 2019 r., C 118/17 pkt 51; wyrok (...) z 29 kwietnia 2021 r., C19/20, pkt 64, 82, 83, 85, 89; wyrok (...) z 2 września 2021 r., C 932/19 pkt 49, 50). Zresztą także (...) stoi na stanowisku, że w sytuacji upadku mechanizmu kreującego ryzyko walutowe – a w spornej umowie tworzyły go m.in. klauzule tworzące zasadę indeksacji i ustalania kursu (...)niepewna” staje się obiektywna możliwość trwania całej więzi obligacyjnej (patrz: wyrok z 14 marca 2019 r., C 118/17, pkt 48, 52; wyrok z 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 44).

Trzeba dodać, że kontrakt można byłoby pozostawić w mocy – uznając postanowienia niedozwolone za działające – niemniej wymagałoby to świadomej i dobrowolnej zgody kredytobiorców (patrz: wyroki (...) z: 7 listopada 2019 r., C 349/18, pkt 66; 3 października 2019 r., C 260/18 pkt 53 i 56; 21 lutego 2013 r., C 472/11, pkt 35 i 36). Nie udzielili jej jednak. W toku postępowania zakomunikowali, że nie chcą utrzymania umowy. Jak wynikało m.in. z oświadczeń, które złożyli na rozprawie, zdawali sobie sprawę ze skutków tej decyzji (protokół rozprawy, k. 182 v). Mieli zatem możliwość, by, czego wymaga (...), kontradyktoryjnie przedyskutować okoliczności związane z nieskutecznością czynności prawnej i świadomie je zaaprobować. Dyskusja taka toczyła się między nimi a ich przeciwnikiem procesowym przez całe postępowanie.

Powodowie słusznie więc podnieśli, że umowa upadła w całości i ex tunc, choć, wbrew stanowisku jakie zajęli w apelacji, skutek ten nie wynikał z sankcji nieważności. W orzecznictwie zasadnie się podnosi, że zakres hipotez art. 58 § 1 i § 2 k.c., wyrażającego zasadę, i art. 385 ¹ k.c., stanowiącego wyjątek, częściowo się pokrywają – w tym co do aktualizujących je zdarzeń w postaci naruszenia zasad współżycia społecznego oraz norm ustawowych. W takich sytuacjach art. 385 ¹ k.c. stanowi lex specialis, który wyklucza zastosowanie art. 58 § 1 i § 2 k.c. To, że klauzule zawarte w umowach kredytowych, łączących banki z konsumentami, podlegają kontroli pod kątem niedozwolonego charakteru, a zatem nie mogą być badane wedle norm dotyczących nieważności, wynika też z utrwalonego orzecznictwa (...) i SN (patrz: postanowienie SN z 27 października 2022 r., III CZ 212/22; wyrok SN z 1 czerwca 2022 r., (...) 364/22; wyrok SN z 27 maja 2022 r., (...) 377/22; uchwała SN z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22 i przywołane tam orzecznictwo (...)).

Powodowie spełnili też zawarte w art. 189 k.p.c. przesłanki konieczne do domagania się ustalenia. Interes prawny unormowany w art. 189 k.p.c. będzie istniał, gdy wyrok ustalający umożliwi najpełniejszą ochronę ich sfery prawnej (patrz: wyrok SN z 18 czerwca 2009 r., II CSK 33/09). Wykazali, że tak było w niniejszej sprawie. Tylko ustalenie pozwoliłoby na definitywne uchylenie stanu ich niepewności w zakresie istnienia spornej umowy. Takie rozstrzygnięcie oddziaływałoby nie tylko na kwestię zasadności roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia, lecz także na szereg innych istotnych dla nich aspektów prawnych – np. pozbawiłoby pozwanego, bądź jego ewentualnych następców prawnych, możności dochodzenia spełnienia długu opisanego w kontrakcie; czy też pozwoliłoby na dokonanie w księdze wieczystej wpisu o wykreśleniu hipoteki zabezpieczającej zobowiązanie kredytowe (patrz: postanowienie SN z 25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10). Skutek ten nie mógł być osiągnięty w oparciu o samo żądanie świadczenia. Teza ta znalazła oparcie w orzecznictwie SN (patrz np.: wyrok SN z 20 marca 2024 r., (...) 401/23; postanowienie SN z 13 marca 2024 r., I CSK 3625/23). Także (...) uznał, że sprzeczne z Dyrektywą 93/13 jest uniemożliwianie dochodzenia żądania zmierzającego do ustalenia bezskuteczności nieuczciwego warunku umownego tylko z uwagi na przysługiwanie konsumentowi możliwości złożenia powództwa o zwrot nienależnego świadczenia (wyrok (...) z 23 listopada 2023 r., C 321/22, pkt 65, 66, 69, 71, 74, 77).

W apelacji słusznie wskazano, że powyższe powództwo wywiedzione z normy z art. 189 k.p.c. nie mogło stanowić wyrazu nadużycia prawa. Żądanie oparte na tej podstawie jest roszczeniem o charakterze procesowym, a nie materialnoprawnym, a więc nie wynika z prawa podmiotowego (patrz np.: wyrok SN z 1 marca 1963 r., III CR 93/62; wyrok SN z 27 sierpnia 1976 r., II CR 288/76; wyrok SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 527/00), podczas gdy hipoteza art. 5 k.c. dotyczy tylko tej ostatniej kategorii uprawnień. Stanowisko to znajduje swoje odzwierciedlenie w nowej judykaturze (patrz np. wyrok SN z 23 lutego 2024 r., (...)). Sąd Apelacyjny dostrzega, że w orzecznictwie występują także poglądy, wedle których art. 189 k.p.c. stanowi emanację prawa podmiotowego do „dochodzenia ochrony sądowej” (patrz np.: postanowienie SN z 22 czerwca 2020 r., I CSK 508/19; wyrok SN, z 6 marca 2002 r., V CKN 852/00). Także jednak przy uwzględnieniu tego założenia podnosi, że z powołaniem się na zasady współżycia społecznego nie można podważać ani modyfikować wyraźnych dyspozycji przepisów prawnych, które, kierując się względami bezpieczeństwa obrotu prawnego, przewidują sankcję bezwzględnej nieważności czynności sprzecznych z prawem, a nie przewidując żadnych od tego wyjątków samodzielnie i wyczerpująco przesadzają o prawach stron. Stąd art. 5 k.c. nie stosuje się w sprawie o ustalenie nieważności umowy na podstawie art. 58 § 1 k.c. (patrz: wyrok SN z 12 stycznia 2022 r., (...) 212/22; wyrok SN z 5 lutego 2002 r., II CKN 726/00; wyrok SN z 6 stycznia 2000 r., I CKN 1361/98; wyrok SN z 22 września 1987 r., III CRN 265/87). Nie ma przyczyn, żeby zasady tej nie stosować także w przypadku, gdy bezskuteczność czynności prawnej wynika z innych przyczyn niż unormowane w art. 58 k.c., w tym z upadku umowy na skutek abuzywności zawartych w niej klauzul indeksacyjnych bądź denominacyjnych.

Trzeba też dodać, że powodowie wytoczyli powództwo w nieniniejszej sprawie na skutek naruszeń, w wyniku których Bank, jak już wiążąco przesądzono (art. 386 § 6 k.p.c.), przyznał sobie nieograniczoną możliwość określania zobowiązania stron, w tym rozmiaru rat kapitałowo – odsetkowych. Nie było to uchybienie błahe, czyniące niesłusznym domaganie się ustalenia nieważności, nawet jeżeli w konsekwencji tego pozwany poniesie ekonomiczną stratę. Również w nowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że żądania wywodzone z tej podstawy nie naruszają samodzielnie zasad równości, pewności i proporcjonalności (patrz np.: wyrok SN z 3 lutego 2022 r. (...) 459/22).

Z tych wszystkich względów powództwo główne o ustalenie było zasadne.

Modyfikacji podlegało też rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Sąd Okręgowy nie dostrzegł, że, zgodnie z treścią wyroku uchylającego z 14 lipca 2022 r., powinno ono obejmować rozliczenie za dwie, a nie tylko za pierwszą instancję (art. 108 § 2 k.p.c.). Powodowie wygrali obie te sprawy w całości. Z tych względów pozwany powinien zwrócić im 20.934 zł, które zużyli do celowego dochodzenia swoich praw (art. 98 § 1 k.p.c.), wraz z odsetkami (art. 98 § 1 ¹ k.p.c.). W poczet tej kwoty wchodziła opłata: sądowa od pozwu (1.000 zł), od wniosku o doręczenie odpisu wyroku Sądu Okręgowego z 13 maja 2021 r. z uzasadnieniem (100 zł) i od pierwszej apelacji (900 zł); jak też skarbowa od pełnomocnictw (34 zł); a także za czynności pełnomocnika w postępowaniu pierwszoinstancyjnym (10.800 zł, § 2 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Dz.U. z 2015 r. poz. 1804 ze zm., dalej „rozp.r.pr.”) i w poprzedniej sprawie apelacyjnej (8.100 zł, § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozp.r.pr.).

Z tych względów orzeczono jak w pkt I sentencji w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c.

Także o kosztach procesu za drugą instancję orzeczono w oparciu o zasadę odpowiedzialności za wynik sporu (art. 98 § 1 k.p.c.). Apelacja powodów została uwzględniona w całości, zatem pozwany powinien uiścić na ich rzecz 9.100 zł (100 zł, opłata sądowa od wniosku o doręczenie odpisu drugiego wyroku Sądu Okręgowego z uzasadnieniem; 900 zł, opłata sądowa od drugiej apelacji; 8.100 zł, opłata za czynności pełnomocnika – § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozp.r.pr.) wraz z odsetkami (art. 98 § 1 ¹ k.p.c.).

Z tych względów orzeczono jak w pkt II sentencji na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.

Magdalena Natalia Pankowiec