Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Białymstoku

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 lipca 2021 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący	:	SSA Krzysztof Chojnowski
Protokolant	:	Łukasz Patejuk

po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2021 r. w Białymstoku na rozprawie

sprawy z powództwa B. S., D. K. i A. K.

przeciwko R. Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddziałowi w Polsce w W.

o ustalenie ewentualnie o zapłatę ewentualnie o ustalenie

na skutek apelacji obu stron

od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie

z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt I C 666/19

I.  zmienia zaskarżony wyrok:

a)  w punktach I, II i III w ten sposób, że ustala nieważność zawartej w dniu 1 lutego 2008 r. pomiędzy powodami B. S., D. K. i A. K. a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) S.A. Spółką Akcyjną Oddział w Polsce umowy o kredyt hipoteczny nr (...),

b)  w punkcie V w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 6.417 (sześć tysięcy czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu;

II.  oddala apelację pozwanego;

III.  zasądza od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 5.050 (pięć tysięcy pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów instancji odwoławczej.

(...)

UZASADNIENIE

Powodowie B. S., D. K. i A. K. wnieśli o ustalenie nieważności umowy o kredyt hipoteczny nr (...), zawartej w dniu 1 lutego 2008 r. z poprzednikiem prawnym pozwanego R. Bank (...) (Spółki Akcyjnej) Oddział w Polsce z siedzibą w W., tj. (...) S.A. Spółką Akcyjną Oddział w Polsce, ewentualnie domagali się zasądzenia od pozwanego na ich rzecz kwoty 162.786,60 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty bądź ustalenia bezskuteczności względem powodów § 2 ust. 1, § 14 postanowień powyższej umowy kredytowej i § 9 ust. 2 pkt 1, 2, § 2 pkt 12, § 7 ust. 4, 5, § 11 ust. 1 i § 23 Regulaminu, stanowiącego jej integralną część. Powodowie wnieśli nadto o zasądzenie na ich rzecz od pozwanego kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Uzasadniając swoje żądania wskazali, że zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę o kredyt hipoteczny w kwocie 200.000 zł, indeksowany do waluty obcej (...). Umowa ani regulamin nie zawierają jednak postanowień dotyczących mechanizmu obliczenia raty; nie dołączono do niej także harmonogramu spłaty rat. Z uwagi na sprzeczność tej umowy z art. 69 Prawa bankowego i art. 353 ¹ k.c. jest ona nieważna. W zakresie roszczenia ewentualnego o zapłatę kwoty 162.786,60 zł powodowie wskazali, że należny jest im zwrot spłaconych rat kredytu jako nienależnego świadczenia, uiszczonego w wyniku nieważnej czynności prawnej. Na wypadek nie uwzględnienia tego żądania wnieśli o ustalenie, że niniejsza umowa zawiera niedozwolone postanowienia umowne, obejmujące cały mechanizm indeksacji, w związku z czym domagali się ustalenia bezskuteczności wskazanych punktów umowy i regulaminu, jako abuzywnych i nieuzgodnionych indywidualnie.

Pozwany R. Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce z siedzibą w W. wniósł o oddalenie tego powództwa na koszt powodów.

Wyrokiem z dnia 6 października 2020 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie oddalił powództwo o ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego o nr (...) z dnia 1 lutego 2008 r. (pkt 1), oddalił powództwo o zapłatę kwoty 162.786,60 zł (pkt II), ustalił bezskuteczność względem powodów § 2 ust. 1 zdanie drugie, § 14 postanowień ww. umowy, a także § 2 pkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1, 2, § 23 regulaminu stanowiącego jej integralną część (pkt III), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt IV) i zniósł wzajemnie koszty procesu (pkt V).

Orzeczenie to oparto o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną:

W dniu 4 lutego 2008 r. powodowie, jako konsumenci, zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego, tj. (...) S.A. S. Akcyjną Oddział w Polsce, umowę o kredyt hipoteczny nr (...). Jej celem był zakup lokalu dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych. Umowa została podpisana na podstawie wniosku o kredyt hipoteczny, w którym wnioskowaną kwotę kredytu powodowie oznaczyli w walucie polskiej (200.000 PLN), wskazując jako walutę wnioskowanego kredytu walutę szwajcarską ( (...)).

Zawierając umowę powodowie podpisali oświadczenie, że: zostali zapoznani przez pracownika Banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej; będąc w pełni świadomi ryzyka kursowego, rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i dokonują wyboru zaciągnięcia kredytu indeksowanego do waluty obcej, a także potwierdzają, że znane są im postanowienia umowy o kredyt hipoteczny oraz Regulaminu kredytu hipotecznego, udzielanego przez pozwanego w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej.

Zgodnie z umową, Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 200.000 zł na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym (§ 2.2 umowy). W § 2.1 zdanie drugie umowy wskazano, że „Kredyt jest indeksowany do waluty obcej (...). Okres kredytowania ustalono na 276 miesięcy (§ 2.3 i § 6.4). Raty spłaty określono jako miesięczne, obejmujące kapitał i odsetki (§ 6). Oprocentowanie kredytu ustalono jako zmienne i stanowiące sumę stałej marży 1,35 punktów procentowych oraz stopy referencyjnej LIBOR 3M ( (...)) (§ 3).

Raty kredytu miały być pobierane z rachunku wskazanego przez kredytobiorców w oddzielnym dokumencie, stanowiącym pełnomocnictwo dla Banku (§ 6.6). Wszelkie zmiany umowy wymagały formy pisemnej pod rygorem nieważności za wyjątkiem zmian w Regulaminie, zmian w Taryfie, zmian oprocentowania oraz innych przypadków przewidzianych w umowie lub Regulaminie (§ 14 umowy).

Zasady wypłaty kredytu zostały określone w „Regulaminie kredytu hipotecznego udzielanego przez (...), stanowiącego integralną część umowy (§ 1.2). Przy czym zgodnie z treścią ww. Regulaminu, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej:

a) kredyt był udzielany w złotych (§ 4.1 Regulaminu),

b) wypłata kredytu miała następować w złotych, według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu; w przypadku wypłaty kredytu w transzach stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz (§ 7.4. zdanie pierwsze i drugie Regulaminu),

c) saldo zadłużenia z tytułu kredytu miało być wyrażone w walucie obcej i obliczone według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu; w przypadku wypłaty kredytu w transzach saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz (§ 7.4. zdanie trzecie i czwarte Regulaminu),

d) raty spłaty miały być wyrażone w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu, pobierane z rachunku bankowego kredytobiorców, prowadzonego w PLN, według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego, poprzedzającego dzień wymagalności raty (§ 9.2.1 Regulaminu),

e) jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy, stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (§ 9.2.2. Regulaminu)

f) Tabelę zdefiniowano jako Tabelę kursów walut obcych obowiązującą w Banku (§ 2 pkt 12 Regulaminu),

g) Bank zastrzegł sobie prawo do zmiany Regulaminu; w przypadku zmiany Bank przesyła kredytobiorcy tekst zmian, a zmieniony Regulamin zaczyna obowiązywać po upływie 14 dni od doręczenia tekstu zmian, chyba że kredytobiorca złoży w tym terminie pisemne wypowiedzenie umowy (§ 23 ust. 1 i 2 Regulaminu).

Żadne postanowienie umowy ani Regulaminu nie wskazywało, w jaki sposób Bank ustala kursy walut w ramach wskazanej (...). Ani przed, ani po zawarciu umowy, powodów nie informowano nadto o sposobie ustalania kursów walut w ramach tej (...). Kredytobiorcy nie mieli możliwości indywidualnego negocjowania warunków indeksacji i innych istotnych warunków umowy. Nie otrzymywali dochodów we frankach szwajcarskich, a zakup mieszkania miał nastąpić w Polsce za złotówki.

Mając powyższe na względzie Sąd Okręgowy uznał, że zasadnicze postanowienia umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, zawartej przez powodów z poprzednikiem prawnym pozwanego, spełniają przesłanki z art. 69 Prawa bankowego (w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia). Umowa ta nie pozostaje także w sprzeczności z art. 358 ¹ § 2 k.c., ani nie godzi w treść art. 353 ¹ k.c.

Jednocześnie, w oparciu o treść załączników do wniosku kredytowego, Sąd ten stwierdził, że powodowie zostali jasno poinformowani o ryzykach zmian, wynikających z możliwości zmiany oprocentowania i kursu waluty (w tym możliwości zmiany wysokości zobowiązania Banku i ich własnego), nie przystali na propozycję kredytu w złotówkach i wybrali kredyt indeksowany do waluty szwajcarskiej. Nie zapoznanie się przez powodów z treścią przedłożonej im przez Bank dokumentacji stanowiło zaś wynik ich własnego zaniechania.

Wskazał nadto, że mechanizm ustalania kursu waluty indeksacyjnej nie został opisany w żaden sposób ani w umowie, ani w Regulaminie, a zatem pozwany miał swobodę w zakresie ustalania kursu tej waluty. Wątpliwości Sądu nie budziło także, że umowa stron zawarta została na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez Bank, przy czym powodowie mieli wpływ jedynie na wybór rodzaju kredytu oraz jego kwotę w walucie polskiej. Postanowienia umowy w zakresie mechanizmu ustalania kursu waluty nie były zatem uzgodnione indywidualnie z powodami (art. 385 ¹ § 1 i 3 k.c.). Wskazując, że wnioskowani przez pozwanego świadkowie nie uczestniczyli w zawarciu przedmiotowej umowy, Sąd Okręgowy za zbyteczne uznał przeprowadzenie dowodu z ich zeznań.

W ocenie Sądu Okręgowego, postanowienia te nie zostały nadto sformułowane w sposób jednoznaczny i dawały Bankowi możliwość jednostronnego wyznaczania kursów kupna i sprzedaży waluty obcej, służących ustaleniu wysokości zobowiązania powodów, czego nie zmienia okoliczność doznawania na tym polu przez Bank pewnych ograniczeń z uwagi na działania regulatora rynku, czy z uwagi na sytuację gospodarczą, skoro nadal były to czynniki niezależne od kredytobiorcy. W efekcie, powodowie mieli ograniczoną możliwość przewidzenia wysokości zadłużenia w (...), zaś po stronie Banku powstało narzędzie do potencjalnego zminimalizowania niekorzystnych dla niego skutków zmiany kursów na rynku międzybankowym lub zmian w zakresie oprocentowania. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy wywiódł, że postanowienia § 2 ust. 1 zdanie drugie, § 14 postanowień ww. umowy, a także § 2 pkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1, 2 i § 23 Regulaminu były sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy powodów (art. 385 ¹ § 1 k.c.). i w związku z tym ich nie wiążą.

Uznał jednocześnie, że w sprawie brak jest możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień innego kursu waluty, jak też norm o charakterze ogólnym, a w konsekwencji – brak jest możliwości sięgnięcia do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.). Brak zwłaszcza możliwości sięgnięcia po art. 358 § 2 k.c., gdyż świadczenie obu stron było wyrażone w walucie polskiej, a nadto przepis ten nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy.

W ocenie Sądu Okręgowego, brak określenia kursów wymiany i możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkował wyeliminowaniem z umowy całego mechanizmu indeksacji, przewidzianego w § 2.1 zdanie drugie umowy, § 2 pkt 12, § 7.4 oraz § 9.2 pkt 1 i 2 regulaminu.

Jeśli zaś idzie o zapisy § 14 umowy oraz § 23 Regulaminu, nie dotyczące głównych świadczeń stron, Sąd Okręgowy uznał, że powodowie nie mieli wpływu również na ich treść. Nie były one także indywidualnie z nimi uzgodnione. Stwierdził jednak, że po ich wyeliminowaniu, umowa stron może być nadal wykonywana bez zmiany jej charakteru. Zdaniem Sądu, po wyeliminowaniu z umowy stron tych postanowień, nadal znana jest kwota i waluta kredytu (200.000 zł), jego cel, okres i termin spłaty (276 miesięcy), wysokość prowizji oraz oprocentowanie (suma marży i stopy bazowej), a taka umowa odpowiada cechom umowy kredytu z art. 69 Prawa bankowego i jest zgodna z zasadą swobodnego kształtowania stosunków umownych, a przy tym nie narusza zasad współżycia społecznego. W ten sposób jednocześnie osiągnięty jest cel przepisów art. 385 ¹ k.c. i dyrektywy 93/13/EWG, zakładający wyeliminowanie z umowy wyłącznie postanowień niedozwolonych z zachowaniem umowy, o ile nie zmienia to jej głównego charakteru w rozumieniu przepisów krajowych (czyli de facto art. 69 Prawa bankowego). Skoro zaś umowa stron po takim zabiegu nadal spełnia wszelkie niezbędne cechy umowy kredytu, nie może zostać uznana za sprzeczną z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Powyższej oceny, zdaniem Sądu Okręgowego, nie zmienia wyznaczenie oprocentowania kredytu przy pomocy wskaźnika, odnoszącego się do kursu waluty innej, niż waluta kredytu, gdyż strony mogą zastosować dowolny wskaźnik, byle jego istota nie sprzeciwiała się naturze umowy kredytowej, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Kierując się powyższym, umowę stron Sąd Okręgowy uznał za ważną i skuteczną, wskazując jednak, że bezskuteczne i niewiążące powodów są postanowienia dotyczące indeksacji do waluty szwajcarskiej oraz dające prawo pozwanemu do zmiany Regulaminu (tj. § 2.1. zdanie drugie i § 14 umowy oraz § 2 pkt 12, § 7.4 i § 9.2 punkt 1 i 2, § 23 Regulaminu).

Dlatego też oddalił powództwo o ustalenie nieważności tej umowy i w konsekwencji – powództwo o zasądzenie kwoty, jaką Bank miał pobrać na poczet spłaty kredytu w wysokości wyższej niż ta, którą przekazał w wykonaniu umowy.

Odnośnie zaś żądania ustalenia bezskuteczności względem powodów postanowień § 2 ust. 1 zdanie pierwsze umowy oraz § 7 ust. 5 i § 11 ust. 1 Regulaminu, wywiódł, że analiza tych zapisów pod kątem ich abuzywności jest bezprzedmiotowa, zważywszy na wyeliminowanie z umowy postanowień, dotyczących mechanizmu indeksacji. Podobnie Sąd ocenił zapisy o wysokości raty spłaty, która w tym wypadku nie będzie uzależniona od kursu waluty.

Rozstrzygnięcie o kosztach zapadło w oparciu o art. 100 k.p.c.

Apelacje od tego wyroku wywiodły obie strony.

Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Okręgowego w zakresie pkt I, II i IV, zarzucając mu naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego tj.:

a) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu na dzień zawarcia umowy kredytu) w zw. z art. 353 ¹ k.c. i art. 358 ¹ § 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa kredytu zawarta między stronami jest ważna w sytuacji, gdy jest sprzeczna z powołanymi przepisami, przekracza swobodę umów, a zastosowany w niej mechanizm indeksacji jest wadliwy i nie pełni w niej roli waloryzacji,

b) art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu na dzień zawarcia umowy kredytu) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, iż przedmiotowa umowa kredytu jest zgodna z definicją kredytu i zawiera wszystkie elementy przedmiotowo istotne dla zachowania ważności wskazanej czynności prawnej, jest zgodna z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy nie określała kwoty zobowiązania wzajemnego kredytobiorcy wobec kredytodawcy, tj. kwoty wykorzystanego kredytu, różniącej się od kwoty oddanej kredytobiorcy, określonej nominalnie w umowie w złotych polskich, bowiem ustalonej już po uruchomieniu kredytu, po dokonanym dowolnym przeliczeniu do waluty (...) przez kredytodawcę,

c) art. 353 ¹ k.c. poprzez jego niezastosowanie i uznanie, iż umowa o konstrukcji jak ta zwarta między stronami nie przekracza swobody zawierania umów, bowiem wpisuje się w wariant umowy dopuszczalnej w przepisach prawa bankowego, podczas gdy rażąco narusza ona swobodę umów i jest sprzeczna z ogólnymi zasadami dotyczącymi zobowiązań, bowiem zakłada ułożenie zobowiązania w taki sposób, iż jedna strona kontraktu w dniu podpisania umowy nie zna swojego świadczenia wzajemnego, którego określenie pozostawia sobie druga strona kontraktu, bez wskazanych umownie ograniczeń wobec zastosowanego mechanizmu ustalania dowolnego kursu do przeliczenia salda kredytu do waluty (...) i każdej kolejnej raty, co również jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

d) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu na dzień zawarcia umowy) w zw. z art. 385 ¹ § 1 i 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, iż umowa kredytu, po wyeliminowaniu abuzywnych postanowień, może być w pozostałym zakresie wykonywana, bowiem posiada elementy przedmiotowo istotne umowy kredytu w sytuacji, gdy nie posiada chociażby zapisów dotyczących zasad spłaty kredytu; ponadto wobec uznania, iż klauzule indeksacyjne dotyczą świadczeń głównych stron ich wyeliminowanie nie pozwala na utrzymanie umowy w mocy, gdyż zmienia się charakter zobowiązania, odmienne stanowisko jest sprzeczne z orzecznictwem (...) i aktualnym orzecznictwem Sądu Najwyższego w tym zakresie,

e) art. 69 ust. 1 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż wprowadzona nowelizacja potwierdzała dopuszczalność zawierania umów indeksowanych do waluty obcej, zawartych przed jej wejściem w życie, tym samym poprawność ułożenia przedmiotowego stosunku zobowiązaniowego, podczas gdy warunki ważności umowy kredytu indeksowanego/denominowanego, wprowadzone wspomnianą nowelizacją zostały rozszerzone o konieczność wskazania w niej jednoznacznego sposobu ustalania kursu przy wypłacie i spłacie kredytu, których nie spełnia przedmiotowa umowa,

2) naruszenie przepisów postępowania, tj.:

a) art. 233 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego, przede wszystkim dokumentu umowy kredytu, co doprowadziło do niewłaściwego uznania, iż umowa ta jest ważna i oddalenia roszczenia głównego powodów; dowolnego uznania, iż oświadczenie o ryzyku złożone przez konsumentów wypełniało obowiązek informacyjny Banku podczas, gdy informacja o ryzyku była ogólna i nie dotyczyła ryzyka kursowego umowy; dowolnego ustalenia, iż powodowie zrezygnowali z kredytu złotówkowego, podczas gdy ich zdolność kredytowa wykluczała zaciągnięcie innego kredytu, niż umowy kredytu indeksowanego do (...),

b) art. 100 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, iż powodowie wygrali proces jedynie w części, w sytuacji, gdy żądanie pozwu konstruowane jest na zasadzie roszczenia ewentualnego obok roszczenia głównego, gdzie wówczas nie dochodzi do typowej kumulacji roszczeń z art. 21 k.p.c. i w wypadku uwzględnienia choćby jednego roszczenia ewentualnego, które wchodzi w miejsce głównego, uznaje się wygraną powoda w całości.

Wskazując na powyższe, powodowie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez ustalenie nieważności objętej sporem umowy kredytowej; ewentualnie o zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty 162.786,60 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Domagali się nadto zasądzenia od pozwanego na ich rzecz zwrotu kosztów procesu za obie instancje.

Pozwany zaskarżył zaś przedmiotowy wyrok w pkt III oraz pkt V i zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie:

1) przepisów postępowania, tj.:

a) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego oraz ustaleń sprzecznych z treścią tego materiału, tj.

- ustalenie, że postanowienia umowne, dotyczące indeksacji nie zostały indywidualnie uzgodnione ze stroną powodową, podczas gdy z przeprowadzonych dowodów z dokumentów, w szczególności wniosku kredytowego, podpisanych przez stronę powodową oświadczeń oraz umowy wynika, że postanowienia odnoszące się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej są wynikiem indywidualnego uzgodnienia stron, a ponadto strona pozwana zaoferowała dowód w tym zakresie w postaci zeznań świadka A. S. oraz wniosek ewentualny z zeznań świadka A. W., które Sąd bezpodstawnie pominął;

- brak uwzględnienia okoliczności: zapoznania się przez powodów z postanowieniami umowy i regulaminu w odniesieniu do kredytu indeksowanego do waluty obcej; świadomego i swobodnego wyboru przez stronę powodową kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz świadomej rezygnacji z zaciągnięcia kredytu w złotych; 

- ustalenie, że pozwanemu została przyznana dowolność w zakresie kształtowania kursów wymiany walut, mających zastosowanie do umowy, podczas gdy okoliczność taka nie wynika z żadnych przeprowadzonych w sprawie dowodów, zaś z dostarczonych przez pozwanego informacji i dokumentów wynika, że pozwany nie posiadał uprawnienia do arbitralnego lub dowolnego ustalania kursów walut, a ponadto strona pozwana zaoferowała dowód w tym zakresie w postaci zeznań świadka A. S. oraz wniosek ewentualny z zeznań świadka A. W., które Sąd bezpodstawnie pominął;

- art. 227 k.p.c. w zw. z art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku dowodowego o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka A. S. na okoliczności wskazane w pkt 4) petitum odpowiedzi na pozew, ewentualnie świadka A. W. na ww. okoliczności, podczas gdy dowód ten był istotny dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności biorąc pod uwagę okoliczności wskazywane przez Sąd w uzasadnieniu wyroku, dotyczące między innymi braku indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych, braku możliwości negocjowania warunków umownych oraz rzekomej dowolności Banku w wyznaczaniu kursów;

2) przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 189 k.p.c. poprzez błędne przyjęcie, że stronie powodowej przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia bezskuteczności względem powodów § 2 ust. 1 zdanie drugie, § 14 postanowień umowy o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 1 lutego 2008 r., zawartej pomiędzy powodami, a poprzednikiem prawnym pozwanego, a także § 2 pkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1, 2, § 23 Regulaminu stanowiącego integralną część umowy;

b) art. 385 ¹ § 1 k.c. poprzez błędne przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne stanowią niedozwolone postanowienia umowne;

c) art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L 1993 Nr 95, str. 29) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na niewyodrębnieniu w łączącej strony umowie klauzul ryzyka walutowego, dotyczących stricte zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej („klauzul ryzyka walutowego”) oraz klauzul spreadów walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do stosowanych przez bank kursów walutowych („klauzul spreadowych”) oraz przyjęciu, że wszelkie obecne w umowie klauzule odwołujące się do waluty obcej określają główne świadczenie stron, podczas gdy w świetle aktualnego na dzień orzekania orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, klauzule ryzyka walutowego, uwzględniwszy wyżej wspomniane ich wyodrębnienie, są postanowieniami określającymi główne świadczenia stron, zaś klauzule spreadowe są takiego charakteru pozbawione, co w konsekwencji doprowadziło do przeprowadzenia oceny łącznie klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadowej przez pryzmat przesłanek, o których mowa w art. 385 ¹ § 1 k.c.;

d) art. 385 § 2 k.c. poprzez błędne przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny i transparentny;

e) art. 385 ¹ § 2 k.c. oraz art. 65 § 1 i 2 k.c. i art. 353 ¹ k.c. polegające na błędnym ustaleniu, że w konsekwencji ustalenia abuzywności postanowień dotyczących sposobu ustalania kursów wymiany walut, poprzez odesłanie do tabeli kursowej Banku, doszło do całkowitego wyeliminowania z umowy indeksacji, a w rezultacie do przekształcenia kredytu w kredyt złotowy z jednoczesnym pozostawieniem w mocy parametrów kredytu walutowego, tj. w szczególności postanowień umownych odnoszących się do zmiennego oprocentowania kredytu ustalanego jako stawka bazowa zastrzeżona dla zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie obcej ( (...) dla (...)), powiększona o stalą marżę Banku; powyższe uchybienie skutkowało zaś niedopuszczalną ingerencją Sądu w ustalony przez strony stosunek prawny poprzez jego nieuprawnioną zmianę;

f) art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez błędne przyjęcie, że brak jest odpowiednich przepisów dyspozytywnych, określających zasady waloryzacji walutowej w umowach kredytu bankowego i w konsekwencji brak odwołania się przez Sąd do normy art. 358 § 2 k.c. wykładanej łącznie z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego w miejsce uznanych za niedozwolone klauzul indeksacyjnych w zakresie, w jakim klauzule te zawierają odesłanie do tabel kursowych Banku, w sytuacji gdy taki proces stosowania prawa zmierza do przywrócenia równowagi kontraktowej stron przy jednoczesnym zachowaniu ważności umowy, służy realizacji celów Dyrektywy 93/13/EWG, a ponadto jest zgodny z przepisami prawa krajowego.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty pozwany wniósł o zmianę wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa B. S., D. K. i A. K. oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego kosztów procesu za obie instancje, według norm przepisanych.

Ponadto, na podstawie art. 380 k.p.c. w zw. z art. 162 k.p.c., pozwany wniósł o rozpoznanie przez Sąd Odwoławczy, postanowienia Sądu I instancji pomijającego wniosek pozwanego, sformułowany w pkt 4) odpowiedzi na pozew o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka A. S. bądź A. W. na okoliczności (fakty) wskazane w pkt 4) odpowiedzi na pozew.

W odpowiedzi na apelację strony pozwanej, powodowie wnieśli o jej oddalenie na koszt pozwanego.

Odpowiadając na apelację powodów, pozwany wniósł o oddalenie tej apelacji na koszt strony przeciwnej.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja powodów zasługiwała na uwzględnienie, w przeciwieństwie do apelacji pozwanego, która nie miała uzasadnionych podstaw.

Wstępnie odnotować trzeba, że Sąd Okręgowy poczynił trafne ustalenia faktyczne w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, które Sąd Apelacyjny podziela, czyniąc je również podstawą własnego rozstrzygnięcia.

Prawidłowo ustalił przede wszystkim Sąd I instancji – i okoliczność ta nie stanowiła źródła sporu w sprawie – że strony łączy umowa kredytu hipotecznego, indeksowanego walutą franka szwajcarskiego, której zawarcie w dacie 4 lutego 2008 r. poprzedziło wystąpienie przez powodów z wnioskiem o udzielenie im takiego kredytu. Równie trafnie ustalił Sąd Okręgowy – co także w istocie nie budziło sporu w sprawie – że powodowie, jako walutę tego zobowiązania wskazali walutę franka szwajcarskiego, przy czym zarówno wypłata środków z tej umowy, jak i płatności poszczególnych rat, dokonywane były w walucie polskiej, po uprzednim przeliczeniu z (...), według określonego kursu (sprzedaży bądź kupna) tej waluty, zgodnie z Tabelą kursów, obowiązującą w Banku na dany dzień. Niewadliwie ustalił także Sąd I instancji – co również nie nastręczało wątpliwości w sprawie – że powodowie podpisali oświadczenie, w którym potwierdzili, że poinformowano ich o kwestii ryzyka kursowego, związanego z zaciągnięciem takiego zobowiązania oraz że rezygnują z zaciągnięcia zobowiązania w walucie polskiej i potwierdzają zapoznanie się z postanowieniami, ujętymi w przedmiotowej umowie i Regulaminie, stanowiącym jej integralną część.

Przy czym, wbrew odmiennemu zapatrywaniu apelacji pozwanego, powyższa okoliczność, sama przez się, nie uzasadniała jeszcze przyjęcia, że powodowie uzyskali od kredytodawcy wystarczające i jasne informacje odnośnie ryzyka, łączącego się z zawarciem takiej umowy kredytowej. Jak bowiem wynika z akceptowanego w judykaturze stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podzielanego również przez Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie, wyrażonego na tle wykładni przepisów dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L. 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r.; dalej jako: Dyrektywa 93/13), „warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne” (por. orzeczenie z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13). W podobnym tonie (...) wypowiedział się nadto w orzeczeniu z dnia 20 września 2018 r., wydanym w sprawie C-51/17, gdzie wskazał, że „Artykuł 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg, zgodnie z którym warunki umowy powinny być wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, zobowiązuje instytucje finansowe do dostarczenia kredytobiorcom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. W tym względzie wymóg ten oznacza, że warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, w której kredyt był denominowany, ale również oszacować – potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych”.

Tego zaś w realiach niniejszej sprawy zabrakło, co trafnie akcentuje strona powodowa. W świetle ujawnionych w sprawie danych nie sposób bowiem przyjąć, jakoby zawarcie objętej niniejszym sporem umowy kredytowej poprzedzone zostało właściwym i rzetelnym przekazaniem powodom (działającym – co bezsporne – w charakterze konsumentów w rozumieniu art. 22 ¹ k.c.), przez pracowników Banku, informacji, umożliwiających kredytobiorcom zrozumienie konstrukcji kredytu indeksowanego walutą obcą jak też ryzyka, wiążącego się z zaciągnięciem takiego zobowiązania. Powyższego próżno szukać również w zapisach łączącej strony umowy kredytowej oraz Regulaminu kredytu hipotecznego (dalej jako: Regulamin), stanowiącego jej integralną część (§ 15 umowy, k. 30), który – poza odesłaniem do Tabeli, zdefiniowanej w § 2 pkt 2 Regulaminu ( nota bene w sposób nieostry, bowiem jako „Tabela kursów walut obcych obowiązująca w Banku” – k. 32) – nie zawiera jakiegokolwiek opisu mechanizmu ustalania kursu, służącego określaniu poszczególnych rat kredytu, obciążającego powodów. Nie odwołuje się on także (podobnie jak i sama umowa) do jakichkolwiek formalnych czy też obiektywnych wskaźników, które umożliwiłyby kredytobiorcom weryfikację stosowanego przez Bank kursu, a w efekcie – oszacowanie, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla nich z takiej umowy konsekwencje ekonomiczne. Brak także w umowie jakichkolwiek zapisów ograniczających zakres obciążenia powodów skutkami ryzyka zmian kursów waluty indeksacji.

Zwraca bowiem uwagę, że w § 2.1 zd. drugie umowy stron wskazano jedynie, że udzielony powodom kredyt stanowi kredyt indeksowany do waluty obcej (...) (k. 26). Wedle zaś § 7.4 Regulaminu, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następować miała w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą, obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. Przy czym w wypadku wypłaty kredytu w transzach, zastosowanie znajdować miał kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz (k. 34). W § 9.2.1 Regulaminu wskazano natomiast, że w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone miały zostać w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu miały być pobierane z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1 (a więc rachunku bankowego kredytobiorcy, prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie), według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą, obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. Z kolei z treści § 9.2.2 Regulaminu wynikało, że w sytuacji, gdy dzień wymagalności raty kredytu przypadać będzie na dzień wolny od pracy, zastosowanie znajdzie kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego, poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (k. 35).

Jak z tego wynika, ustalanie rat przedmiotowego kredytu odbywało się w oparciu o arbitralnie wyznaczane przez Bank (...) kursowe, na kształt których powodowie nie mieli nadto żadnego wpływu. Na mocy spornych postanowień to bowiem wyłącznie Bank uprawniony był do jednostronnego, w stosunku do powodów i w sposób dla nich wiążący – modyfikowania kursu, według którego obliczana była wysokość zobowiązania kredytobiorców, przez co mógł wpływać również na wysokość ich świadczenia, nie dając jednocześnie powodom żadnego instrumentu pozwalającego bronić się przed tymi decyzjami, w zakresie wyznaczanego kursu franka szwajcarskiego.

I nic w tym zakresie nie zmienia podnoszona przez stronę pozwaną okoliczność wykorzystywania przez Bank kursu waluty szwajcarskiej, pozostającego w ścisłej relacji ze stosowanym powszechnie kursem tej waluty na rynku międzybankowym. Dość wskazać, że okoliczność ta – o ile w ogóle zaistniała – nie znalazła oparcia w treści zobowiązania. Nie zmieniała także faktu, że kursy walut stosowane przez pozwanego, w dalszym ciągu ustalane były w sposób jednostronny – na gruncie stosunku umownego z powodami, co rzecz jasna nie oznacza braku innych, pozaumownych ograniczeń w kształtowaniu kursu.

W efekcie nie można było również zgodzić się ze stroną pozwaną, że w sprawie zachodziła potrzeba przeprowadzenia (wnioskowanego również na etapie instancji odwoławczej) dowodu z zeznań świadków w osobach A. S. bądź A. W., przy pomocy których skarżący dążył do wykazania m.in. tej kwestii. Stawiany przez apelującego zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. nie mógł zatem odnieść skutku.

Powyższe nie mogło stać zatem na przeszkodzie w stwierdzeniu abuzywności objętych niniejszym sporem postanowień (bezspornie określających świadczenia główne umowy), które – wbrew odmiennemu zapatrywaniu apelującego – cechuje również nietransparentność. Jeszcze raz podkreślić bowiem należy, że zapisy umowne, dotyczące stosowanych przez Bank kursów walut, nie przedstawiają w sposób przejrzysty, konkretnych działań mechanizmu wymiany walut, tak aby umożliwić kredytobiorcom samodzielne oszacowanie, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla nich z umowy konsekwencje ekonomiczne. W szczególności ich lektura nie pozwala na zidentyfikowanie sposobu, w jaki Bank kształtował kurs franka szwajcarskiego.

Podobnie niezasadne są zarzuty apelacji pozwanego, koncentrujące się wokół kwestii wadliwego – zdaniem skarżącego – przyjęcia przez Sąd I instancji, jakoby tak ukształtowane postanowienia umowne, traktujące o indeksacji kredytu kursem waluty obcej, nie stanowiły przedmiotu indywidualnych uzgodnień z powodami, a czego wymaga art. 385 ¹ § 3 k.c.

Odnotować w tym miejscu trzeba, że wedle utrwalonego już stanowiska judykatury, za indywidualnie uzgodnione można uznać jedynie takie postanowienia, które były przedmiotem negocjacji lub też są wynikiem porozumienia bądź też świadomej zgody konsumenta w zakresie ich zastosowania (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18 czy też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2017 r. IV CSK 285/16). Jak zaś jednoznacznie wynika z materiału dowodowego, powodowie nie mieli w istocie żadnego wpływu na uregulowanie postanowień umowy łączącej strony. Sam bowiem wybór przez kredytobiorców rodzaju zaciągniętego zobowiązania kredytowego (kredytu indeksowanego kursem (...) zamiast klasycznego kredytu złotowego) nie pozwala jeszcze na wniosek, że powodowie mieli rzeczywisty wpływ na kształt tych postanowień, bezspornie przejętych z przedłożonego im przez poprzednika prawnego pozwanego wzorca umowy.

Analogicznie ocenić należy argumentację strony pozwanej odnośnie zapoznania się przez powodów z treścią rzeczonej umowy i zaakceptowania wszelkich jej warunków, skoro okoliczność ta nie zmienia faktu, że sporne zapisy nie zostały przyjęte w drodze negocjacji z powodami.

Oczywistym jest natomiast, że tak skonstruowane, niewątpliwe niejednoznaczne, nieczytelne i niejasne postanowienia umowne, przyznające Bankowi (a więc stronie silniejszej w umowie z konsumentem) uprawnienie do jednostronnego i samodzielnego kształtowania kursu wymiany waluty franka szwajcarskiego w stosunku do waluty polskiej, bez jednoczesnego wskazania reguł określania owego kursu, naruszają dobre obyczaje (które nakazują, aby koszty ponoszone przez kredytobiorcę, związane z zawarciem umowy, były możliwe do oszacowania), jak też godzą w równowagę kontraktową stron, naruszając interesy konsumenta (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 149/14).

Wszystkie te okoliczności, słusznie wskazywane przez stronę powodową w wywiedzionej apelacji, przemawiały więc za stwierdzeniem, że spełniły się przesłanki uznania za niedozwolone przedmiotowych postanowień umownych, określających główne świadczenia stron (por. wyroki (...): z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44; z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 48, 49 i 52 czy też z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 68). Przy czym, powyższe odnosić należy nie tylko do klauzuli ryzyka walutowego, jak sugeruje to pozwany. Podnieść bowiem trzeba – co zdaje się uszło uwagi apelującego – że choć istotnie w swych rozstrzygnięciach Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej posługuje się określeniem „klauzuli dotyczącej spreadu walutowego”, „klauzuli dotyczącej ryzyka kursowego”, jak też „klauzuli walutowej”, nie rozdziela on jednak owych klauzul, lecz ocenia je całościowo (por. wskazany powyżej wyrok z dnia 14 marca 2019 r., wydany w sprawie C-118/17).

Mając to na względzie, wespół z treścią art. 385 ¹ § 1 zd. 1 k.c., stwierdzić więc należało, że niniejsze, niedozwolone postanowienia umowne, nie wiążą powodów, a zatem – nie wywołują one skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2014 r., III CSK 204/13, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2016 r., II CSK 750/15, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018/7-8/79; wyrok (...) z dnia 20 września 2018 r., C-51/17), chyba że konsument następczo udzieli świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2, wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18).

I choć istotnie, wynikająca stąd sankcja bezskuteczności dotyczy tylko klauzuli abuzywnej, co niekiedy pozwala na utrzymanie stosunku prawnego, poprzez eliminację wyłącznie wadliwych postanowień umownych, z pola widzenia nie można jednak tracić, że w wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r., w połączonych sprawach C-154/15, C-307/15 i C-308/15 (pkt 61-62) (...) wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym, sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć co do zasady skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku rzeczonego warunku. Z kolei w wyroku zapadłym w dacie 26 marca 2019 r., w sprawach C-70/17 i C-179/17, pkt 54, (...) wykluczył, by sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków, zawartych w umowach, wskazując, że takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13. Jak wyjaśnił, uprawnienie to przyczyniłoby się do wyeliminowania zniechęcającego skutku, wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania przedmowach warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes przedsiębiorców.

Aprobując w całości to stanowisko uznać należało, że w analizowanej sprawie nie istnieje możliwość wypełnienia powstałych w umowie, w powyższy sposób luk poprzez zastąpienie pominiętych, nieuczciwych warunków umownych, przepisem o charakterze dyspozytywnym. Postanowienia te, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie mogą zostać w szczególności zastąpione sugerowanym przez stronę pozwaną przepisem art. 358 § 2 k.c., jeśli zważyć, że traktuje on o możliwości określenia kursu waluty obcej (w której zostało wyrażone zobowiązanie) w sytuacji spełnienia świadczenia w walucie polskiej, nie zaś o sytuacji, w której dochodzi do przeliczenia wysokości zobowiązania z waluty polskiej na walutę obcą. Jest oczywiste, że powyższa umowa była umową o kredyt złotowy, waloryzowany (indeksowany) kursem (...), a świadczenia obu stron były spełniane w walucie polskiej (wypłata w złotych z jednoczesnym przeliczeniem na (...), spłata także w złotych, po przeliczeniu rat z (...)). Na gruncie zapisów umowy, mechanizm indeksacji służył zatem jako klauzula waloryzacyjna, a między stronami nie dochodziło do transferów waluty. Poza tym, przepis ten wszedł w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a więc nie obowiązywał w dacie zawarcia objętej niniejszym sporem umowy kredytowej, natomiast ocena abuzywności i określenie jej skutków winna być dokonywana na datę zawarcia umowy (por. uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).

W konstatacji takiej umacnia także dotychczasowe orzecznictwo (...), gdzie podkreśla się, że możliwość uzupełnienia luki w umowie, powstałej na skutek abuzywności, ma charakter wyjątkowy i może mieć miejsce tylko wówczas, gdy służy to interesom konsumenta i jednocześnie pozwala zachować prewencyjno-represyjny, względem przedsiębiorcy, charakter mechanizmu niezwiązania konsumenta postanowieniami abuzywnymi. I jakkolwiek, w wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r. (C-26/13, pkt 83 i 84) (...) uznał możliwość zastąpienia przez sąd krajowy nieuczciwego postanowienia przepisem prawa krajowego o charakterze uzupełniającym, w celu dalszego istnienia umowy, z pola widzenia nie można jednak tracić, że z pozostałego orzecznictwa wynika, że możliwość ta jest ograniczona jedynie do przypadku, w którym rozwiązanie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki (por. wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r. w/s C-96/16, pkt 74 i powołane tam orzecznictwo), a takich po stronie powodów dopatrzeć się nie sposób.

Gdy do tego dodać, że w przywołanym już wyroku z dnia 14 marca 2019 r., zapadłym w sprawie C- 118/17, (...) orzekł m.in., że „art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, uniemożliwiającym sądowi uwzględnienie żądania stwierdzenia nieważności umowy kredytu, opartego na nieuczciwym warunku, jeśli bez tego warunku umowa nie może dalej istnieć”, uznać należało, że jeśli – tak jak w sprawie niniejszej – konsument powołuje się na nieważność umowy (z pełną świadomością skutków tej nieważności), to próby uzupełniania tej umowy przez sąd i to w zakresie jej essentialia negotii, należy ocenić jako niedopuszczalne.

Stosując zatem, wobec wskazanych powyżej postanowień umowy stron, sankcję normatywną i przyjmując, że nie wiążą one powodów ex tunc i ex lege oraz podlegają usunięciu z umowy, uznać należało, że w umowie stron brak jest możliwości określenia równowartości kwoty kredytu, udzielonego powodom w złotych, w walucie obcej oraz określenia wysokości spłaty poszczególnych rat – a więc essentialia negotii kredytu. To z kolei czyni niemożliwym realizację funkcji umowy o kredyt w walucie polskiej, indeksowany kursem waluty szwajcarskiej. Bez skorzystania z ujętego w umowie stron narzędzia indeksacji nie jest nadto możliwym określenie wysokości zobowiązania powodów, uiszczanego w złotych polskich, jako równowartość raty w walucie szwajcarskiej, ani też ustalenie salda zobowiązań strony powodowej wobec pozwanego, na wypadek przewalutowania kredytu.

Jeśli więc bez rzeczonych, niedozwolonych zapisów, zawarta w dacie 4 lutego 2008 r. umowa kredytowa (co podnosił także pozwany w apelacji) nie może funkcjonować w obrocie prawnym (a to z uwagi na brak istotnych jej elementów), odmiennie niż przyjął to Sąd I instancji, umowę tę Sąd Apelacyjny uznał za nieważną, zgodnie z postulatem apelacji powodów. Ponadto należy przyjąć, że obciążenie powodów pełnymi, nieograniczonymi skutkami ryzyka kursowego przez Bank - bez udzielenia im przez pozwanego rzetelnej informacji w tej mierze, powoduje nieważność umowy na podstawie art. 58 § 2 k.c. Nie można natomiast zgodzić się z argumentami powodów, by umowa ta godzić miała w dyspozycję art. 353 ¹ k.c. - zgodnie bowiem z akceptowanym w judykaturze stanowiskiem, podzielanym również przez Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie, zawarcie umowy kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego jest, i było w dacie umowy stron, co do zasady dopuszczalne na gruncie zasady swobody umów, przewidzianej w tym przepisie.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego nie budzi, że po stronie powodów istnieje interes prawny w żądaniu ustalenia takiej nieważności.

Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że wedle utrwalonego już stanowiska judykatury, interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c., istnieje wówczas, gdy istnieje niepewność stosunku prawnego lub prawa, wynikająca z obecnego lub przewidywanego ich naruszenia lub kwestionowania, a więc gdy zachodzi swoista potrzeba ich potwierdzenia, wynikająca z sytuacji prawnej, w jakiej znajduje się powód (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2019 r., III CSK 237/18). W orzecznictwie akcentuje się zarazem, że powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11). Interes prawny istnieje więc wówczas, gdy powód może uczynić zadość potrzebie ochrony swej sfery prawnej przez samo ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Przyjmuje się przy tym, że ocena istnienia interesu prawnego winna uwzględniać, czy wynik postępowania doprowadzi do wyjaśnienia niejasności i wątpliwości, co do danego stosunku prawnego, a także – czy wynik ten definitywnie zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego stosunku lub mu zapobiegnie, a zatem czy sytuacja strony powodowej zostanie jednoznacznie określona i czy wyrok uwzględniający powództwo będzie wystarczający do reaktywowania stanu prawnego. Interes prawny, wyrażający się w osiągnięciu konkretnych skutków prawnych w zakresie usunięcia niepewności sytuacji prawnej powoda, musi zostać poddany analizie przy założeniu uzyskania wyroku pozytywnego oraz przy analizie, czy w razie wydania orzeczenia negatywnego, powód może osiągnąć tożsamy skutek w zakresie ochrony swej sfery prawnej w innej drodze, za pomocą wniesienia powództwa na innej podstawie prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 745/16).

I jakkolwiek nie są pozbawione racji wywody apelacji pozwanego, że powodowie mogli wystąpić z powództwem o zapłatę (jako żądaniem pierwszorzędnym), zwraca jednak uwagę, że powództwo to nie rozstrzygnęłoby w sposób pełny, zaistniałego pomiędzy stronami niniejszego procesu sporu odnośnie związania ich węzłem obligacyjnym w postaci wskazanej wyżej umowy kredytowej (np. wyrok w sprawie o zapłatę nie stanowiłby podstawy wykreślenia hipoteki). Powyższe przesądzić mógł dopiero wyrok, ustalający nieistnienie tejże umowy, który przede wszystkim usunął po stronie powodów stan niepewności odnośnie tego czy zobowiązani są do regulowania rat z niniejszej umowy, czy też taki obowiązek po ich stronie nie występuje.

Biorąc to wszystko pod uwagę, uznając apelację powodów za uzasadnioną, Sąd Apelacyjny, działając na zasadzie art. 386 § 1 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok i ustalił nieważność zawartej w dniu 1 lutego 2008 r., pomiędzy powodami B. S., D. K. i A. K. a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) S.A. Spółką Akcyjną Oddział w Polsce, umowy o kredyt hipoteczny nr (...), oddalając jednocześnie – w oparciu o art. 385 k.p.c. – apelację strony pozwanej.

W konsekwencji powyższego (niezależnie od zasadności zawartego w apelacji powodów zarzutu naruszenia art. 100 k.p.c.), zasądzić także należało od pozwanego na rzecz powodów solidarnie poniesione przez nich koszty w trakcie postępowania prowadzonego przed Sądem I instancji. W tej mierze Sąd Apelacyjny rozstrzygnął na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 98 k.p.c. i uznał, że pozwany, jako że przegrał sprawę, powinien uiścić na rzecz powodów kwotę 6.417 zł, stanowiącą sumę poniesionej przez nich opłaty od pozwu w kwocie 1.000 zł oraz wynagrodzenia ich pełnomocnika procesowego w wysokości 5.400 zł (§ 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz.U. z 2015 r. poz. 1800), powiększonego o opłatę skarbową od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł.

Również o kosztach instancji odwoławczej Sąd Apelacyjny rozstrzygnął w oparciu o zasadę odpowiedzialności za wynik sporu (art. 98 k.p.c.) i zasądził od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 5.050 zł. Na kwotę tę złożyła się opłata od apelacji (1.000 zł) oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego powodów (4.050 zł), ustalone na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800).

(...)